1- بحار الانوار 1/200.
2- سوره حجر آيه 93.
3- تفسير كنز الحقائق 7/165.
4- نهج البلاغة خطبه 231.
5- مروج الذهب 2/419.
6- تنقيح المقال 2/98.
7- الاستيعاب 2/717.
8- عقد الفريد 1/218 و 220.
9- نفس المهموم 451.
10- مروج الذهب 2/431.
11- كشف الغمة , 2/ 31, الامام الحسين , ابن عساكر, 220.
12- امالى صدوق , مجلس 1ح4 .
13- مروج الذهب , 3/366.
14- ناسخ التواريخ , احوالات حضرت كاظم (ع ), 2/57.
15- كشكول ابن العلم ,288.
16- بحار, 44/189.
17- مغازى , واقدى , 2/947.
18- بحار, 22/86, معانى الاخبار, 171.
19- الغدير, 2/192.
20- جامع الرواة اردبيلى , 1/367, اعيان , 7/268.
21- الغدير, 2/235.
22- بـحـار 45/286 اعـيـان 4/128, مـعـجم رجال الحديث 4/81 سفينه , ((جعفر)) با استفاده از
شاگردان مكتب ائمه (ع ).
23- كامل الزيارات باب 33/106 , بحار 44/287.
24- حياة الحسين , 2/229 الاخبار الطوال , ص 221.
25- ((جـعده )) خواهر زاده اميرالمؤمنين (ع ) وداماد آن حضرت است , مادرش ((ام هانى )) موسوم
بـه ((فاخته )) دختر جناب ابوطالب است در شب نوزدهم رمضان , ((ام كلثوم )) به پدر عرض كرد:
بـراى نماز, جعده را به مسجد بفرستيد, حضرت ابتدا پذيرفت اما بعد فرمود: ((لا نفر من الاجل , از
مرگ گريزى نيست وخودم مى روم )).
در صفين هم وقتى ((عتبه بن ابى سفيان )) به او گفت : تو به خاطر دائى ات على (ع ) وعمويت ابن
ابـى سلمه بميدان صفين آمدى , در پاسخ گفت : ((اما حبى لخالى فواللّه ان لو كان لك خال مثله
لنسيت اباك ))(سفينة , ((جعد)) كشى , 63 الحديد, 10/77).
((اگر تو هم يك دايى مثل دايى من داشتى , پدرت را فراموش مى كردى )).
26- وقعه صفين , 558.
27- سدير ـ بالسين المهملة المفتوحة , ((تنقيح المقال )) سدير.
28- ((يـنـبـع )) نـام مـحـلـى اسـت كـه حـجـاج مـصرى از آنجا عبور مى كردند وداراى چشمه ,
وزراعت ونخلستان بوده است .
29- صـاحـب عـروة الـوثـقـى در امـكنه مكروهه براى نماز مى فرمايد: ((التاسع : الارض السبخة ,
زمـيـنـى كـه شـوره زار بـاشـد, نـمـاز خـوانـدن در آن كراهت دارد)), (عروة , كتاب الصلاة , باب
الامكنة المكروهة ).
30- اصول كافى , 2/242, ((باب قلة عدد المؤمنين )).
31- بحار, 42/276.
32- بحار, 42/278.
33- بحار 42/282 , منتهى الامال , 1/214.
34- ناسخ التواريخ , 1/195 (احوالات سيدالشهدا(ع ).
35- طبرى , 5/385 ـ البداية والنهاية , 8/166, حياة الحسين , 3/59.
36- رجال بحرالعلوم , 4/48.
37- مغازى , واقدى , 1/20.
38- جامع الرواة , 1/545.
39- كافى , 1/408, ح3 باب ان الارض كلها للامام (ع ).
40- ناسخ التواريخ , 8/128 (احوالات امام هادى (ع ).
41- اعيان الشيعه , 1/583.
42- سفينة , ((عير)) بحار, 28/313.
43- بحار, 75/219.
44- بحار, 75/146.
45- كافى , 2/356, ((باب التعيير)).
46- اصول كافى , 2/259 ((باب شدة ابتلا المؤمن )).
47- فروع كافى , 5/339 باب ان المؤمن كفو المؤمنة .
48- حجرات /13.
49- الدمعه الساكبه , 5/46.
50- الامامة والسياسة , 1/155 ـ 157, اعيان الشيعه , 1/583, بحار 44/212.
51- ((زيـاد بـن ابـيـه )) به دستور معاويه , ((مسلم بن زيمر وعبداللّه بن نجر حضرمى ))را به جرم
تشيع به دار زد وچندين روز جنازه اينان جلو خانه هايشان بر دار بود (الغدير, 11/61).
52- اعيان الشيعه , 4/580, اسد الغابه , 1/386.
53- سفينه , ((عمرو)) كشى , 46.
54- الامامة والسياسة , 1/187, حياة الحيوان , 1/86.
55- نهج البلاغه , خطبه 193.
56- بحار, 44/329, مقتل خوارزمى , 1/188 حياة الحسين , 2/264.
57- وسائل , 13/352, ((باب وجوب الوصية )).
58- وسائل 11/413 ((باب وجوب اظهار الكراهة للمنكر.
59- مجمع البيان , 5/79, ذيل آيه شريفه 118 سوره توبه .
60- سفينه , ((سنن )) بحار, 78/216.
61- ابصار, 27.
62- مقتل خوارزمى , ج1 , ص 218/تاريخ ابن عساكر, ص 203 ناسخ , ج2 , ص 28.
63- مجمع البيان 10/552 , تفسير فخر رازى 32/144.
64- ممتحنه / 1.
65- مجمع البيان 9/269, التفسير الكبير 29/296.
66- معراج المحبة , ص 98.
67- ((مـسـور بـن مـخـرمـه )) در سـال دوم از هـجـرت مـتـولد ودر سال هشتم به مدينه آمده
ورسـول خـدا(ص ) را ديده خاطراتى از آن حضرت نقل كرده است , بعد همراه ((عبداللّه بن زبير))
بـوده تـاآنـكه سپاهيان يزيد كه درسنه 64 بعد از ((واقعه حره )) براى جنگ با ((عبداللّه بن زبير))
مكه را درمحاصره قرار دادند, سنگى به ((مسور)) اصابت كرد وكشته شد (الاصابه , ج3 , ص 420).
68- حياة الحسين , ج3 /ص 24 تاريخ ابن عساكر, ترجمه الامام الحسين (ع ), ص 220.
69- تفسير مجمع البيان , ج5 , ص 235.
70- اعـلام الـديـن , ديـلـمـى , ص 212 امـالى شيخ طوسى , مجلس 24, ح13 , ج2 /584, مجموعه
ورام ,ج2 , ص 73.
71- حياة الحسين , ج3 , ص 180 ـ البداية والنهاية , ج8 , ص 169.
72- التفسير الكبير, ج18 , ص 145.
73- بحار, 45, ص 256 ادب الطف , جواد شبر, ج3 , ص 21 اعيان , ج9 , ص 407.
74- ملهوف : ص 73.
75- ((عـمـره )) دخـتـر ((عـبـدالـرحـمـن )) در كـنـار عـايـشـه بـوده واحاديث زيادى را از او
نـقـل كـرده اسـت وآگـاهترين مردم به زندگى وحالات عايشه بوده وفات اورا بين سالهاى 98 تا
103هجرى نوشته اند.
وى حافظ احاديث زيادى بوده است چنانچه ((عمر بن عبدالعزيز)) به ((ابو بكر بن محمد بن حزم ))
دستور مى دهد آنچه از احاديث نبوى (ع ) يا سنت گذشتگان يا احاديث عمره است , ثبت كنيد, زيرا
خوف دارم علم وعالمان از دست بروند (تهذيب التهذيب , ج12 , ص 389 اعلام النسا, ج3 ص 356).
76- حياة الحسين , ج3 , ص 37 ـ البداية والنهاية , ج8 , ص 163.
77- الاحاديث الغيبة , ج1 , ص 171 ـ 193.
78- الاحاديث الغيبية , ج2 , ص 152 ـ 160.
79- الحديد, 5 , ص 129 ـ بحار الانوار, ج33 , ص 169.
80- بحار, ج101 , ص 320.
81- اعيان الشيعه , ج6 , ص 268 , ديوان سيد حيدر 1/90.
82- اعيان الشيعه , 1/589, ابصار, 5 ـ 125, الامام الحسين واصحابه , 54.
83- سـعيدبن عبداللّه جز شهداى كربلاست , بعد از ظهر عاشورا كه جنگ شدت گرفت ودشمن
بـه امـام حـسـيـن (ع ) نـزديـك شـد, خـودرا سپر بلاى حضرت قرار داده بود وتيرها ونيزه هارا به
جـان مـى خـريـد كـه بـه حـضـرت اصـابـت نـكـند, تا آنكه در اثر كثرت جراحات , بر زمين افتاد
ومـى گـفت :((اللهم العن عاد وثمود, اللهم ابلغ نبيك عنى السلام وابلغه ما لقيت من الم الجراح
فـانـي اردت ثوابك في نصرة نبيك ثم التفت الى الحسين فقال : اوفيت يابن رسول اللّه (ص ) ؟
قال :
نعم انت امامي في الجنة ))(ابصار, 126, اعيان الشيعه , 7/241).
84- نسا /105.
85- نهج البلاغه نامه 45.
86- الامامة والسياسة , 1/30, 29.
87- الحديد, 16/15.
88- الحديد, 1/198.
89- الحديد, 10/236.
90- نهج البلاغه , خطبه 3.
91- ابصار, 41, بلاغة الحسين , 68 طبرى , 5/354, تاريخ الكامل , 4/21 الامام الحسين واصحابه , 56.
92- استاد باقر شريف قرشى , چهار وجه براى جعلى بودن نامه ذكر كرده اند:.
1 ـ ((مـضـيـق الـخـبـت )), مـحـلـى كـه از آنـجـا مسلم براى امام حسين (ع ) نامه نوشته , طبق
تصريح ((حموى )) در ((معجم البلدان )), بين مكه ومدينه است , در حالى كه ((مسلم )) دو راهنمارا
از ((مدينه ))اجير كرد وبه سمت عراق حركت كردند وگم شدند وسپس مردند وطبيعتا اين واقعه
بين مدينه وعراق اتفاق افتاده است نه بين مكه ومدينه .
2 ـ اگر فرض كنيم كه بين مدينه وعراق هم محلى به اين نام بوده وحموى آن را ذكر نكرده باشد,
سـفـر از آنـجا تا به مكه وپاسخ آوردن از امام حسين (ع ) حداقل ده روز طول مى كشد درحالى كه
مورخين ذكر كرده اند كه ((مسلم بن عقيل )) پانزدهم رمضان از مكه خارج شده وبعد ازبيست روز
در پـنجم شوال به كوفه رسيده است , يعنى مسافت 1600 كيلومترى را در بيست ))روز حداقل طى
كـرده اسـت وفـرض كنيم ده روز مسلم توقف كرده كه قاصد به مكه برود وپاسخ بياورد, آن وقت
چطور ((مسلم )) اين مسافت طولانى را در عرض ده روز طى كرده است واين عادتا محال است .
3 ـ سيدالشهدا(ع ) در نامه اش , ((مسلم ))را به جبن وترس متهم كرده است در حالى كه اين سخن
با توثيق امام (ع ) كه فرمود: ((قد بعثت اليكم اخى وابن عمى وثقتى من اهل بيتى ))منافات دارد.
4 ـ اتهام ((مسلم )) به ترس با سيره مسلم در شجاعت وشهامت , منافات دارد, اين قهرمان به تعبير
((بـلاذرى )), شـجاع ترين فرزندان عقيل است , هنگامى كه مردم كوفه اورا تنها مى گذارند اويك
تنه مى ايستد ومى جنگد وتسليم دشمن نمى شود (حياة الحسين , 2/343).
93- اعراف /131.
94- نمل /47.
95- حياة الحيوان , 1/664.
96- الميزان , 19/375.
97- الحديد, 19/77 پاورقى .
98- الميزان , 19/78.
99- حياة الحيوان , 1/665, ((طير)).
100- الملهوف , 30.
101- ((زرود)) نـام مـحلى است كه خبر شهادت مسلم به امام حسين (ع ) رسيد در بعضى از كتب
مـقـاتل آمده است مسلم , دخترى يازده ساله داشته به نام ((حميده )) كه همراه امام حسين (ع ) به
كـربـلامـى آمـده , چـون خبر شهادت مسلم به امام (ع ) رسيد, به خيمه آمد ودختررا طلبيد واورا
نـوازش كـرد دخـتـر از ايـن حـركت امام (ع ) مطلبى را احساس كرد وگفت : ((گويا پدرم شهيد
شـده اسـت )) امـام حـسـيـن (ع ) نـتـوانست از گريه خوددارى كند, فرمود: ((دخترم ! من پدرت
ودخترانم , خواهرانت هستند)) اينجا بود كه با منتشر شدن اين خبر, ضجه وناله وگريه وصيحه در
ميان زنها وفرزندان عقيل برخاست وهمه مشغول عزادارى شدند معالى السبطين , 1/163.
102- منتهى الامال 1/386.
103- اعـيـان الـشـيـعه , 1/590 ابصار, 53 حياة الحسين , 2/322 طبرى 5/357 تاريخ كامل , 4/23
الامام الحسين واصحابه , 58.
104- نـقش ائمه در احيا دين ,151 به نقل از سنن دارمى , 1/85 باب من هاب الفتيا مخافة السقط,
سنن ابن ماجه , 1/12 باب التوقى فى الحديث عن رسول (ص ).
105- نجم /3.
106- نقش ائمه در احيا دين / 152 به نقل از مستدرك حاكم 1/110.
107- صحيح بخارى , كتاب مواقيت الصلاة , 1/134.
108- فتح البارى , 2/10 باب مواقيت الصلاة .
109- بحار الانوار, 31/ص 7 ـ 43.
110- طبرى , 5/357, ابصار, 53, ملهوف , 19.
111- حياة الحسين , 3/152.
112- ابصار العين , 111,108, 54, 79, 54, 54و85.
113- سفينة , ((حنف )) بحار, 44/339.
114و 4) حياة الحسين , 2/323 ملهوف , 18.
116- ملهوف , 52 تاريخ كامل , 4/78.
117- معالى السبطين , 1/228.
118- توبه /122.
119- سفينة ((فقه )).
120- كافى , 1/36 باب صفة العلما.
121- رجال كشى , 78, رقم الترجمه 133 معجم رجال الحديث , 4/223 اعيان الشيعه , 4/554.
122- بحار الانوار, 60/311.
123- فوائد الرضويه , 67.
124- كشى , 78 معجم رجال الحديث , 4/222 سفينة , ((حبب )).
125- ابصار العين 60 البداية والنهاية 8 / 183.
126- نفس المهموم 259.
127- كامل الزيارات :باب 23/75 ملهوف ,27بحار, 45/85الامام الحسين واصحابه ,61.
128- كافى , 1/258 ((باب ان الائمة (ع ) يعلمون متى يموتون )).
129- طبرى , 5/398 ابصار, 48.
130- ابصار, 103.
131و 3) ابصار, 62 ـ 97 طبرى , 5/419.
133- طبرى , 5/419 ابصار, 126.
134- ملهوف , 42 ابصار, 12.
135- ابصار, 9 طبرى , 5/418.
136- مقتل الحسين (ع ) خوارزمى , 1/217.
137- ((عـبـداللّه )) فـرزنـد ((جـعفر طيار)), برادر زاده وداماد اميرالمؤمنين (ع )است , همسرش
((زيـنـب كـبرى )) ومادرش ((اسما بنت عميس ))است وى اولين مولود از مسلمانان در سرزمين
حـبـشه است در سنه هشتاد, در سن نود سالگى از دنيا رفته است , مادرش ((اسما)) بعد از شهادت
جعفر طيار, باابوبكر وبعد از او با اميرالمؤمنين (ع ) ازدواج كرده است لذا ((عبداللّه )) ومحمد بن ابى
بكر ويحيى بن على )) برادران امى هستند (اسدالغابه , 3/133 استيعاب , 3/880).
138- طبرى , 5/387 كامل ابن اثير, 4/40.
139و 2) ابصار,39,40 حياة الحسين , 3/258.
141- حياة الحسين , 3/260 مقاتل الطالبيين , 61.
142- حياة الحسين , 3/419.
143- حياة الحيوان , 2/257, ((كلب )).
144- حياة الحيوان , 2/257, ((كلب )).
145- كشكول ابن العلم , 160.
146- سبا/39.
147- ملهوف , 49.
148- طبرى , 5/388 البداية والنهايه , 8/164 حياة الحسين , 3/30 الامام الحسين واصحابه , 65.
149- كافى , 2/68 ـ باب الخوف والرجا.
150- بحار الانوار, 70/379.
151- معجم رجال الحديث , 20/62 كامل ابن اثير, 6/125 مقاتل الطالبيين ص 318.
152- العباس , مقر, 106.
153- ابصار, 30.
154- ((بـطـن الـرمـه )) سرزمينى وسيعى در منطقه نجداست واستراحتگاه حجاج بصره وكوفه
بوده ويكى از مناطق آن , به نام ((حاجر)) بوده است .
155- ((عـذيـب هـجـانات )) محل تربيت وپرورش اسبان نعمان , مالك حيره بوده وچهار منزل تا
كربلافاصله داشته است .
156- اعيان , 1/594 ابصار, 65 الامام الحسين واصحابه , 1/65 حياة الحسين , 3/62.
157- سفينه , ((كوف )) بحار, 25/215.
158- سفينه , ((كوف )).
159- بحار, 42/295.
160- الحديد, 6/120.
161- كامل الزيارات , باب 23 بحار, 45/87 الامام الحسين واصحابه , 66.
162- سفينه , ((دنى )).
163- تفسير نمونه , 13/21 بنقل از نور الثقلين , 3/324.
164- نهج البلاغه حكمت 236.
165- ((داستان بثينه )) بر وزن ((جهينه )) از اين قراراست :.
روزى امـيرالمؤمنين (ع ) در بعضى از مزارع فدك , مشغول كشاورزى , وبيل در دستش بودكه زن
زيـبايى شبيه ((بثينه )) دختر ((عامر جمحى )) كه از زيباترين زنهاى زمان خودش بود, درنظرش
متمثل شد وبه حضرت عرض كرد: ((هل لك ان تتزوجنى واغنيك عن هذه المسحاة )).
((اگـر مـرا به ازدواج خودت در بياورى تورا از اين بيل زدن بى نياز مى كنم وخزائن زمين را به تو
نشان مى دهم )).
اميرالمؤمنين (ع ) فرمود: ((تو كيستى كه به خواستگارى تو بيايم ؟
)).
گفت : ((من دنيا هستم )).
حـضـرت فـرمـود: ((برو وشوهرى غير از من براى خودت پيدا كن كه تو براى من نيستى ))دوباره
مشغول بيل زدن شد واين اشعاررا زمزمه كرد:.
لقد خاب من غرته دنيا دنية ـــــ وماهى ان غرت قرونا بطايل .
آتتنا على ذى العزيز بثينة ـــــ وزينتها في مثل تلك الشمائل .
فقلت لها غرى سواى فاننى ـــــ عزوف عن الدنيا ولست بجاهل .
(بحار, 73/84).
166- مروج الذهب , 3/450.
167- تلخيص از يادداشتهاى خطى آيت اللّه حائرى , 82.
168- ملهوف , 75.
169- ملهوف 10 الامام الحسين واصحابه , 1/105 اعيان الشيعه , 1/587 بحار, 44/325.
170- مجمع البيان , 7/144.
171- مجمع البيان , 1/284.
172- الانوار الساطعه فى شرح زيارة الجامعة , 1/415 بحار 60/311.
173و 4) تاريخ الخلفا, سيوطى , 208 ـ 209.
175- حياة الحيوان , 2/175, ((فهد)).
176- تاريخ الخلفا, سيوطى , 209.
177- الامامة والسياسة , 1/185.
178- ملهوف , 74.
179- ملهوف , 11.
180- ملهوف , 11 طبرى 5/340.
181- اسدالغابه , 5/145, الحديد, 6/151.
182- اسدالغابه , 2/34 الحديد, 6/149 حياة الحيوان , 2/422 پيغمبر وياران , 2/273.
183- شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد, 6/165 پيغمبر وياران , 5/205.
184- كشف الغمه , 1/586.
185- زيارت جامعه غير معروفه .
186- شعر از علامه غروى اصفهانى .
187- بحار, 44/327, مقتل الحسين (ع ) خوارزمى , 1/186 الامام الحسين واصحابه , 1/106.
188- امالى صدوق , مجلس 30, ص 152 بحار, 44/312.
189- بحار, ج22 /551 ج27 /304 ـ ج29 /25.
190- كامل الزيارات , باب 108, 336.
191- موسوعه , 337 اثبات الهداه , 5/195.
192- بحار, 22/550 بصائر, 445.
193- كامل الزيارات , باب 32, ص 103, باب 108, ص 326.
194- تهذيب , شيخ طوسى , 6/106, باب من الزيادات بحار, 100/130.
195- مقتل الحسين , پاورقى , 145.
196- بحار, 27/299 ج22 /550.
197- بحار, 45/394.
198- الفوائد الرجاليه , 3/335.
199- بحار, 78/227 ح97 .
200- كحل البصر, 132.
201- بحار, 22/547.
202- نهج البلاغه خطبه 190.
203- ((عـمـر الاطـرف )) آخـريـن فـرزنـد اميرالمؤمنين (ع ) وكنيه اش ((ابوالقاسم ))است چون
شـرافـتـش فـقط ازناحيه پدراست , به او ((اطرف )) گفته مى شود, در مقابل ((عمرو بن على بن
حسين )) كه ((اشرف ))ناميده مى شود, چون شرافتش از طرف پدر, به اميرالمؤمنين (ع ) واز طرف
مـادر, به حضرت زهرا عليها السلام منتهى مى شود ((عمر الاطرف )) با خواهرش ((رقيه )) تواما به
دنيا آمدند نام مادرش ((صهبا ثعلبيه ))است , فرزندش ((محمد بن عمر الاطرف )) با خديجه دختر
حـضـرت سـجـاد(ع )ازدواج كرد واز او صاحب سه فرزند شده است به نامهاى : ((عبداللّه , عبيداللّه
وعـمر)) درسن 75 سالگى در ((ينبع )) وفات يافته است حجاج مى خواست ((عمر الاطرف ))را در
تـولـيـت صـدقات پيامبر(ص ) وعلى (ع ) با ((حسن مثنى )) شريك نمايد ولى ((حسن )) نپذيرفت
وشـكـايت حجاج را نزد عبدالملك به شام برد, لذا توليت موقوفات , منحصرا با ((حسن مثنى )) شد
(سفينه ,((عمر)) عمدة الطالب , 331).
204- ملهوف , 12 الامام الحسين واصحابه , 1/108.
205- قاموس الرجال , 7/215.
206- ابن ابى الحديد, 3/249.
207- احزاب /30.
208- ينابيع الموده باب 64, 367 عمدة الطالب 119.
209- شورى /23.
210- قواعد الاحكام 2/346.
211- بحار, 45/89 الخرائج والجرائح , 1/253 موسوعة كلمات الحسين (ع ), 292.
212- اسدالغابه , 5/588.
213- قاموس الرجال , 10/396.
214- بيت الاحزان , محدث قمى , 125.
215- احزاب /33.
216- الحديد, 6/220 بحار الانوار, 32/149 جمل , شيخ مفيد, 126 الامامة والسياسة , ابن قتيبه , 55.
217- بحار, 45/230 تاريخ الخلفا, سيوطى , 208, تاريخ يعقوبى , 2/246.
218- ملهوف : 83.
219- كامل الزيارات باب 29, باب نوح الجن على الحسين (ع ), 94, الامام الحسين واصحابه , 1/111.
220- ابصار, 94 حياة الحسين , 3/233 قاموس الرجال , 7/129.
221- ابصار, 107.
222- ابصار العين , 130.
223- ملهوف , 84.
224- الانوار القدسية ص 70.
225- الثاقب فى المناقب , 322, نفس المهموم , 35 (فصل3 ).
226- ((جـابر بن عبداللّه انصارى )) از صحابه جليل القدر پيامبر(ص ) وپدرش ((عبداللّه انصارى ))
از شهداى احداست ((جابر)) در غزوه بدر وهيجده غزوه از غزوات پيامبر(ص ) شركت كرده وسلام
آن حـضرت را به حضرت باقر العلوم (ع ) رسانده است وى آخرين صحابه پيامبر(ص )است كه درسنه
78 وفات كرده است .
((جـابـر)), لـوح حـضرت فاطمه (س )را ديده كه اسامى ائمه (ع ) در آن منقوش بوده واز روى آن ,
اسـتـنـسـاخ كـرده اسـت وى اولـين زاير قبر امام حسين (ع )است كه در اربعين به همراه عطيه ,
آن حضرت را زيارت كرده است جابر, عصا به دست در كوچه هاى مدينه راه مى رفت ومى گفت :.
((عـلـى خـيـر الـبشر, فمن ابى فقد كفر, يا معاشر الانصار! ادبوا اولادكم على حب على فمن ابى
فلينظر فى شان امه )).
امـا ايـنكه چرا ((جابر, ابن عباس ومحمد بن حنفيه )) در واقعه كربلا شركت نكردند, محققين هر
يـك پـاسـخـهـايى داده اند, پاسخ مرحوم ((علامه مامقانى ))را در احوالات ((محمد ابن حنفيه ))
ذكـركـرديـم , طـالـبين مراجعه فرمايند (سفينه , ((جبر)) رجال كشى ص 40 ش 86 معجم رجال
الحديث ,4/14).
227- كامل الزيارات , باب 108 , 336.
228- فوائد الرضويه , 424.
229- يس /27.
230- غافر/45.
231- مغازى , واقدى , 1/112.
232- ناسخ التواريخ , 8/342, احوالات حضرت كاظم (ع ).
233- عنكبوت /54.
234- يس /8.
235- انفطار/13.
236- بحار, 46/261 شاگردان مكتب ائمه (ع ) , 1/93.
237- بحار, 101, 329.
238- لهوف , 27 بحار, 44/330.
239- فاطر/1.
240- صافات / 164.
241- تكوير / 21.
242- غافر/7.
243- نجم /26.
244- بقره /161.
245- فصلت /30.
246- انفطار/11.
247- آل عمران /124.
248- رعد/11.
249- ذاريات /4.
250- نازعات /5.
251- هود/70.
252- مريم /19.
253- مغازى , واقدى , 1/79.
254- تحريم /5.
255- انبيا / 26.
256- نحل / 50.
257- الميزان , 19/33.
258- بحار, 44/245, حسين (ع ) نفس مطمئنه , 41.
259- آل عمران /154.
260- ملهوف , 28 بحار, 44/330.
261- حجر/27.
262- ذاريات /56.
263- اعراف /179.
264- اعراف /27.
265- جن /1.
266- سبا/12.
267- ذاريات /49.
268- اصول كافى , 1/394 باب ان الجن ياتيهم .
269- سفينه , ((جنن )), بحار, 63/128.
270- بحار, 49/239.
271- الانوار القدسية : 100, للعلامة الشيخ محمد حسين الاصفهاني ((قدس سره )).
272- تاريخ الاسلام , ذهبى , 8 (حوادث سنه 61) تاريخ الكامل , 4/19 حياة الحسين , 2/306.
273- اسدالغابه , 3/262, استيعاب 3/994.
274- قاموس الرجال , 6/151.
275- بحار, 29/332 به نقل از صحيح مسلم , 3/1478, ح58 .
276- قصص /22.
278- سفينه , ((خير)) بحار, 13/356.
279- ملهوف 55 ـ البداية والنهاية 8/193.
280- ملهوف , 27.
281- ((مـحـمد بن حنفيه )), فرزند اميرالمومنين (ع ) ومادرش ((خوله )) دختر ((جعفر بن قيس
بن سلمه حنفيه ))است وى از شجاعان روزگار ودر جنگهاى ((جمل وصفين )) شركت كرده است
تولدش درسنه 21 ووفاتش سال 81 مى باشد بعد از اميرالمؤمنين (ع ) مانند ساير بنى هاشم , گوشه
گـيـر ومـنـزوى بود ((مختار)) اورا امام خواند وبه نام او بر عراق مستولى شد ودر سال 66 چون
حـاضـرنـشد با ((عبداللّه بن زبير)) بيعت كند, به طائف تبعيد گرديد ((فرقه كيسانيه )) اورا امام
مـى خـوانـنـدومى گويند او در ((جبل رضوى )) زنده است , ابوهاشم فرزند او از علماى تابعين به
شمارمى رود(تنقيح المقال , 3/112 سفينه , ((حمد)).
282- لهوف , 27 حياة الحسين , 3/31 اعيان الشيعه , 1/588 ـ 593.
283- كافى , 1/348 تنقيح المقال , 3/115 معجم رجال الحديث , 16/48.
284- تنقيح المقال , 3/112, ((محمد)).
285- مناقب , 4/53.
286- معالى السبطين , 2/122.
287- طبرى , 5/384, تاريخ كامل , 4/37.
288- تاريخ يعقوبى 20/250 ـ 247 با استفاده از ترجمه مرحوم آيتى , 2/186.
289- اسدالغابه , 3/192 استيعاب , 3/933.
290- مناقب , 4/53.
291- قاموس الرجال , 6/3.
292- فوائد الرضويه , 312 قاموس الرجال , 6/28 امالى صدوق , م 21, 97.
293- بحار, 42/152 سفينه ((عبس )).
294- ابصار, 76.
295- كامل الزيارات , باب 23, 72 طبرى , 5/384 تاريخ كامل , 4/38.
296- طبرى , 5/384 نفس المهموم (پاورقى ) 82.
297- تتمة المنتهى , 65.
298- الحديد, 20/108 الى 149 استيعاب , 3/906.
299- الحديد, 20/126.
300- تاريخ كامل , 4/348.
301- على الاكبر, مقرم ,ص 86.
302- مغازى , واقدى , 1/309.
303- جمل , تاليف شيخ مفيد, 211.
304- ملهوف ,49 ابصار, 24.
305- ملهوف , 14 امالى صدوق , م 30, 153 حياة الحسين , 2/318 الامام الحسين واصحابه 1/119.
306- مغازى , 1/216.
307- استيعاب , 3/950 بحار, 44/34.
308- الغدير, 10/38.
309- الحديد, 4/9.
310- الحديد, 13/242.
311- بحار, 45/328.
312- بحار, 29/332.
313- سـيـوطى نـقـل مى كند كه : ((لم يعرف هذا الاسم فى الجاهلية , ان اللّه حجب اسم الحسن
والحسين حتى سمى بهما النبى (ص ) ابنيه )).
((دو نـام حسن وحسين را در جاهليت كسى نمى دانست , خداوند اين دو اسم را مخفى كرده بود تا
پيامبر(ص ) فرزندانش را به اين نام نهاد)), (تاريخ الخلفا, 187).
314- منتهى الامال , 1/538.
315- مراة العقول , 6/111 حياة الحيوان , 1/118, ((اوز)).
316- تفسير نمونه , 13/21 به نقل از نورالثقلين .
317- ملهوف ص 75.
318- الانوار القدسية : ص 137 للعلامة الشيخ محمد حسين الاصفهاني ((قدس سره )).
319- ملهوف , 26.
320- مريم /16.
321- مغازى , واقدى , 499 ـ 901.
322- سلوني قبل ان تفقدوني , 1/254.
323- مجمع البيان , 4/525.
324- ملهوف , 53.
325- بحار, 33/280.
326- ملهوف 82.
327- بحار, 101/273.
328- ابصار, 110.
329- ((مـره عـبـدى )) از فـرماندهان لشكر اميرالمؤمنين (ع )است كه در جنگ جمل به شهادت
رسيدبعداز او پسرش ((منقذ)) پرچم را به دست گرفت و در صفين ونهروان هم از ملازمين ركاب
حـضـرت امـيـر(ع ) بـود, ولى بعدا منحرف شد ودر حادثه كربلا به سپاه ((عمر سعد)) ملحق شد
وجناب على اكبر(ع )را به شهادت رساند (حياة الحسين , 3/247).
330- طبرى , 5/386 خوارزمى , 1/223 انساب الاشراف , 3/164 اعيان , 1/594 كامل ابن اثير, 4/40.
331- ناسخ التواريخ , 2/146 (احوالات سيدالشهدا(ع ).
332- تهذيب , 5/1519, وسائل , 10/246, ابواب العمره , باب 7, ح3 .
333- وفيات الاعيان , 6/95 فرهنگ دهخدا, 10/15052.
334- وفيات الاعيان , 6/86.
335- الحديد, 20/96.
336- ملهوف , 73.
337- بحار الانوار, 44/313.
338- مجمع البيان , 6/430.
339- كافى , 1/216.
340- بهج الصباغه , 5/192 مروج الذهب , 2/370.
341- بهج الصباغه , 5/192 تاريخ طبرى , 4/523 طبرى , 4/523.
342- بحار ج43 /179.
343- فاطمة الزهرا(س ) ـ مقرم / 110.
344- زندگانى فاطمه زهرا (ع ) ص 199 دكتر سيد جعفر شهيدى .
345- كافى , 1/398, ح3 , باب مستقى العلم من بيت ال محمد(ص ).
346- احزاب /53.
347- حجرات /2.
348- نور/36.
349- مجمع البيان , 7/144.
350- كشف الغمه , 2/169.
351- بحار, 25/97, سفينه , ((بيت )).
352- ((قـتادة بن دعامة بصرى )) در سنه 61 اعمى متولد شد در سنه 117 در واسط عراق , در اثر
طـاعـون ,مـرده اسـت وى از حـافـظـه بـسـيارى قوى بر خوردار بوده واز نظر اعتقادى , مسلك
((قـدرى ))داشـتـه اسـت واز محدثين قوى اهل سنت ونسبت به اميرالمؤمنين (ع ) علاقه ومحبت
داشته است ,چون وقتى از خالد بن عبداللّه قسرى امير مكه , درباره على (ع ) مذمتى را شنيد, از نزد
او بـرخـاسـت وسـه مـرتـبـه گـفت : ((زنديق ورب الكعبة , به خداى كعبه سوگند كه خالد بن
عبداللّه زنديق است !)), سفينه ((قتد)) (تهذيب التهذيب , 8/306).
353- سفينه ((قتد)) بحار, 46/357.
354- بحار, 40/76.
355- بحار, 44/181.
356- وفا الوفا, 1 ـ 2, 467.
357- الامامة والسياسه , 1/19.
358- سفينه , ((غير)), بحار, 43/197.
359- لهوف , 29, اعيان الشيعه , 1/595.
360- ((قـوم سـبا)) مردمى آفتاب پرست بودند كه در ناز ونعمت زندگى مى كردند ولى ناسپاس
وبـدكـاربـودنـد وزنى بر آنان حكومت مى كرد حضرت سليمان به ديار آنان لشكر كشى كرد وسد
آنـان راشـكـسـت ودچار ويرانى ونابودى شدند مسكن قوم سبا سرزمين ((يمن )) فعلى بوده است
كـلـمه ((سبا)) دوباره در قرآن كريم استعمال شده است : ((و جئتك من سبا بنبا يقين# اني وجدت
امراة تملكهم واوتيت من كل شي ولها عرش عظيم )), (قاموس قرآن , 3/203).
361- شرح ابن ابي الحديد, 7/125 ـ 131.
362- چـرا سـيـدالـشهدا(ع )از نام اين سرزمين سؤال كرد؟
آيا نمى داند در حالى كه امام معصوم ,
عـالـم بـمـا كـان ومـا هـو كـائن الـى يـوم الـقـيـمـه است يا در اين سؤال حضرت , اسرار غامضى
نـهـفـته است ,چنانچه شبيه اين سؤالات در قرآن كريم هم ديده مى شود, خداوند تعالى خطاب به
حضرت موسى فرمود:.
((ما تلك بيمينك يا موسى )).
يا خطاب به عيسى (ع ) مى فرمايد:.
((ا انت قلت للناس اتخذوني وامي الهين )).
يـا وقـتـى پـيـامـبـر(ص ) بـه طـرف بـدر در حـركـت اسـت , از نـام دو كـوه اطـراف سـؤال
مـى كـند(مغازى واقدى , 1/51), شايد مصالح خفيه اى در سؤال حضرت بوده ويا اينكه مى خواسته
تـوجـه ديـگـران را بـه اين سرزمين جلب كند والا حضرت (ع ) مى داند كه قضاى الهى لا محاله در
اينجاواقع مى شود (پاورقى مقتل الحسين , مقرم , 231).
363- ملهوف 32.
364- البداية والنهاية : 8/193.
365- البداية والنهاية , 8/169 مقتل الحسين , مقرم 204.
366- الامام الحسين واصحابه 1/161.
367- الرد على المتعصب العنيد, ابن جوزى , 78.
368- ابن ابى الحديد, 7/279.
369- التنبيه والاشراف , ص 274.
370- سفينه , ((حجج )).
371- بحار, 101/235.
372- بحار, 44/375 طبرى , 5/399.
373- يوسف /21.
374- بينه /5.
375- قمر/50.
376- رعد/11.
377- الميزان , 11/329.
378- تفسير منهج الصادقين , 7/253.
379- بحار, 49/117.
380- منتهى الامال , 2/292.
381- زمر/9.
382- سفينة ((كمل )) بحار, 33/399.
383- ((بـلـنـجـر)) شـهرى در خوراست كه در زمان عثمان به دست ((سليمان بن ربيعه )) فتح
شده است (ابصار, ص 100).
384- سـلـمـان در ايـنـجا ((سلمان بن ربيعه باهلى ))است يا ((سلمان فارسى )) چنانچه ابن اثير
ذكركرده است ابصار, 100.
385- طبرى , 5/396 ابصار ان , 95 تاريخ كامل , 4/63.
386- بحار الانوار, 101/272.
387- ((شراف )) نام شخصى است كه در آن منطقه چاهى را حفر كرده بود.
388- ابصار, 7 ـ 115 خوارزمى , 1/230, ((اعيان )) 4/612 تاريخ كامل , 4/47 ملهوف , 43.
389- مقتل الحسين (ع ), 302.
390- ((عـذيـب هـجـانـات )) وادى بنى تميم وتا قادسيه شش ميل فاصله دارد ووجه تسميه آن
ايـن اسـت كه اسبان ((نعمان بن منذر)) پادشاه حيره را در آنجا پرورش مى دادند (مقتل الحسين ,
مقرم , 220).
391- طبرى , 5/405 ـ حياة الحسين , 3 / 84.
392- البداية والنهاية , 8/173 ابصار, 66 ـ 85 مقتل الحسين , مقرم , 221.
393- حياة الحسين , 3/56 به نقل از انساب الاشراف .
394- سفينه ((رشو)) بحار, 104 / 274.
395- الحديد, 9/311.
396- بقره / 207.
397- بقرة / 204.
398- الحديد, 4/73 معجم رجال الحديث , 8/306.
399- تفسير نمونه , 27/322.
400- طبرى , 5/407 الفوائد الرجاليه , 1/324.
401- ((عـبـيداللّه بن حر)) از اشراف وبزرگان كوفه ومردى شاعر وشجاع بود سيصد نفر تيرانداز
دراخـتـيـار داشـتـه اسـت از نـظر عقيده , عثمانى است ودر نبرد صفين , اميرالمؤمنين (ع )را تنها
گـذاردوبـه مـعاويه ملحق گرديد!! در واقعه كربلا از دعوت امام حسين (ع ) سرپيچى كرد وبعد
پـشـيـمـان شـد وهـمراه ((مختار)) قيام نمود واز قاتلان حسين (ع ) انتقام گرفت سپس بر عليه
((مختار)) قيام كردوبه قرى واطراف كوفه حمله كرد واطرافيان مختاررا كشت خانه او به دستور
مـخـتار ويران گرديد بعد به جنگ ((مصعب بن زبير)) رفت ولى سربازانش اورا تنها گذاشته واز
تـرس ايـنـكـه مـبادااسير بشود خودرا در فرات انداخت وغرق شد وبه قول علا مه , مردى صحيح
الاعتقاد ولى بدعمل بوده است (الفوائد الرجاليه , 1/328 ـ 323 سفينه 2/143 نفس المهموم ).
((عـبـيـداللّه )) در پـيـشـامـد جـنگ صفين , همسرش را در كوفه گذارد وخودش به شام رفت
مـدتـى گـذشت وخبرى از ((عبيداللّه )) نيامد, لذا همسرش به تصور اينكه در ميدان جنگ كشته
شده به ازدواج مردى به نام ((عكرمة بن خبيص )) در آمد ((عبيداللّه )) براى پيگيرى ماجرا به كوفه
آمـد, ولـى ((عـكـرمـه )) حـاضـر نـشـد عـيـالـش را بـه او بـرگـردانـد, لذا جهت مخاصمه نزد
اميرالمؤمنين (ع ) آمد,حضرت به او فرمود:.
ظاهرت علينا عدونا, آيا تو نبودى كه دشمن مارا كمك كردى ؟
)) در پاسخ گفت : ((ايمنعنى ذلك
مـن عـدلـك ؟
قـال : لا, ايـن بـاعـث مـى شـود كه امروز مرا از عدالت خود محروم كنى ؟
حضرت
فرمود:هرگز.
لـذا ((عكرمه ))را احضار كرد وفرمود: حق تماس با اين زن را ندارى وچون اين زن حامله است ,نزد
شخص امينى بماند تا از عده وطى به شبهه بعد از وضع حمل , خارج شود, آنگاه به خانه ((عبيداللّه
حر جعفى )) برگردد (كامل ابن اثير, 3/382).
آرى , قرآن مجيد مى فرمايد: (لا يجرمنكم شنئان قوم على ان لا تعدلوا).
((دشمنى با افراد, باعث نشود كه از مسير عدالت خارج شويد)).
402- قصر مقاتل , منسوب است به مقاتل بن حسان .
403- مـعـجـم رجـال الـحديث , 11/67 , ش 7453 ابصار العين , 89 ـ مقتل الحسين , مقرم , 223
,حسين (ع ) نفس مطمئنه , 149.
404- مغازى , واقدى , 1/47.
405- بحار, 18/203.
406- ملهوف , 56.
407- كشى , 113 , بحار, 27/204 حياة الحسين , 3/88.
408- قصر مقاتل , منسوب به مقاتل بن حيان است .
409- نحل / 29.
410- اسرا / 39.
411- مريم / 86.
412- نمل / 90.
413- مجمع البيان , 7 / 236.
414- فوائد الرضويه , 308.
415- الغدير 4/30.
416- ((يـزيـد الـرشـك )) هـو يـزيـد بـن ابـى يزيد الضبعى ابوالازهر البصرى , ثقة مات سنة 130
(تهذيب التهذيب , 11/323).
417- سير اعلام النبلا, 3/305 البداية والنهاية , 8/169 حياة الحسين , 3/44.
418و3) سفينه , ((قر)) بحار, 92/107.
420- لؤلؤ ومرجان , 44.
421و 3) ابصار العين , 28 , 10 , طبرى , 5/424 كامل ابن اثير, 4/57 ـ 61.
423- سفينه , ((صحف )).
424- بحار, 24/185 , احاديث 1 , 2 , 4 و 5.
425- تفسير نمونه , 8/20 مستدرك حاكم , 1/289.
426- مقتل الحسين , مقرم , 434.
427- قصص / 30.
428- مغازى , واقدى , 2 / 678.
429- وقعة صفين , 140 ـ بحار, 32 / 419 الحديد, 3 / 169.
430- الحديد, 2 / 286.
431- احزاب / 12.
432- مجمع البيان , 5 / 36.
433- توبه / 49.
434- وقعه صفين , 458.
435- ملهوف , 53.
436- بحار,44/388, اعيان الشيعة , 1 / 595 البداية والنهاية , 8 / 175 , خوارزمى ,1/245.
437- تهذيب التهذيب 7/450.
438- اسد الغابه , 2/290 بحار, 28/130 40/39 پيغمبر وياران , 3/124.
439- شفا الصدور, 1/373 , شرح نهج ابن ابى الحديد, 2/286 10/14.
440- شـبيه اين جريان براى ((انس بن حرث كاهلى وبرير بن خضير همدانى )) هم ذكر شده است
كه ياتعدد قضيه بوده يا اشتباه در اسامى روات , رخ داده است .
441- كشف الغمة , 2/47.
442- وقعه صفين , 186.
443- ابصار, 69 ـ حياة الحسين , 3/126 اعيان , 1/599 ـ حسين (ع ) نفس مطمئنه , 164.
444- مقتل الحسين (ع ) خوارزمى , 2/8, مقتل الحسين مقرم , 289.
445- ملهوف ,42 البداية والنهاية , 8/181.
446- ملهوف , 52.
447- بحار, 44/306.
448- الامامة والسياسة , 2/19 طبرى , 6/62.
449- منتهى الامال , 1/542.
450- رياحين الشريعه 3/164.
451- ((سويد بن عمرو بن ابى مطاع )) روز عاشورا مدتى جنگيد وبدنش جراحات زيادى برداشت
وبـاصـورت بـه زمـيـن افتاد, لذا تصور كردند كه كشته شده , اما وقتى سيدالشهدا(ع ) به شهادت
رسـيـدوايـن خـبـررا سـويـد شـنـيـد, بـا هـمـان تـن مجروح با كاردى كه همراه داشت جنگيد
چون شمشيرش را برده بودند تا به شهادت رسيد.
((بـشـيـر بـن عـمـرو حـضـرمـى )) در روز عـاشـورا با خبر شد كه فرزندش را در سرحدات رى
اسـيـركـرده انـد, امـام (ع ) به او فرمود: ((من بيعت خودرا از تو برداشتم , برو ودر آزادى فرزندت
تـلاش كـن )), اما او گفت : ((اكلتنى السباع حيا ان فارقتك يا حسين , زنده , زنده طعمه حيوانات
درنـده بـيـابـان شوم اگر دست از يارى تو بردارم اى حسين !)) ملهوف , 47 ابصار العين , 101103
كامل ابن اثير,4/79.
452- طبرى , 5/419 ـ 445.
453- آل عمران / 180.
454- اسرا / 71.
455- آل عمران / 179 ـ 180.
456- طبرى , 5/421.
457- ملهوف 50.
458- كـنـيه ((ابو تراب )) از طرف پيامبر(ص ) به اميرالمؤمنين (ع ) داده شده است وبهترين نامى
كـه حـضـرت را بـه آن صـدا مـى زدنـد, خوشحال مى شد ودوست مى داشت , همين ((ابو تراب ))
بود,هرچند مردم شام با گفتن اين جمله , قصد تنقيص حضرت را داشتند.
