563- بـراى اطـلاع
بـيـش تـر از خـط عـثـمان طه و ويژگى هاى آن رجوع كنيد به : خرمشاهى ,
بهاالدين , قرآن پژوهى ,ص 657.
564- ر ك : التمهيد, ج2 , ص 42 به بعد و 226 ـ 218.
565- اصول كافى , ج2 , ص 630, حديث 12.
566- ر ك : التمهيد, ج2 , ص 8 ـ 4.
567- قريش 106: 1.
568- قريش 106: 2.
569- تفسير طبرسى , ج1 , ص 544 شرح مورد الظمن , ص 143.
570- علق 96: 15.
571- يوسف 12: 32.
572- نسا 4: 67.
573- شرح مورد الظمن , ص 186.
574- تحريم 66: 4.
575- تفسير طبرسى , ج10 ص 316 شرح مورد الظمن , ص 47.
576- نجم53 : 50.
577- شرح مورد الظمن , ص 125.
578- زخرف 43: 38.
579- شرح مورد الظمن , ص 128.
580- اسرا17: 23.
581- الاتقان , ج1 , ص 180 الدرالمنثور, ج4 , ص 170.
582- فـتح
الباري , ج8 , ص 283 ـ 282 و رجوع كنيد به : تفسير طبرى , ج13 , ص 104 الاتقان , ج1 ,
ص 185.
583- حجرات 49: 6 ر ك : ابو حفص انصارى , المكرر, ص 141.
584- بقره2 : 259.
585- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج1 , ص 310.
586- بقره2 : 271.
587- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج1 , ص 316.
588- يونس 10: 92.
589- تفسير طبرسى , ج5 , ص 130 قرطبى , الجامع لاحكام القرآن , ج8 , ص 379.
590- عنكبوت 29: 58.
591- تفسير طبرسى , ج8 , ص 290.
592- بقره2 : 259.
593- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج1 , ص 312.
594- بقره2 : 119.
595- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج 1, ص 262.
596- بقره2 : 158.
597- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج 1, ص 268.
598- طاهر بن احمد جزايرى , التبيان , مطبعه منار 1334, ص 86 البيان , ص 86.
599- البيان , ص 181.
600- بقره2 : 9.
601- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج1 , ص 224.
602- انبيا21: 95.
603- شرح مورد الظمن , ص 126.
604- بقره2 : 51.
605- يوسف 12: 10.
606- الكشف عن وجوه القراات السبع , ج2 , ص 5.
607- عـوامـل مـؤثـر
در بـه وجـود آمـدن اخـتـلاف در قرائات را تا بيش از هفت عامل عمده در
((التمهيد, ج2 )) يادآورشده ايم بدانجا رجوع شود.
608- ر ك : التمهيد, ج2 , ص 231 ـ 226.
609- مـتذكر مى شويم
تنها عاصم است كه دو قرائتى را كه به دو شاگرد خويش (حفص و شعبه )
آمـوخـتـه , بـه نقل ازاساتيد
خود استناد مى كند قرائتى را كه به حفص آموخته , از ابوعبدالرحمان
سلمى از مولا اميرمؤمنان (ع )گرفته
و قرائتى را كه به شعبه آموخته از زربن حبيش از عبداللّه بن
مسعود
گرفته است و در ديگر قرا معروف چنين استناد نقلى ارائه نشده است .
610- عناية النهاية في طبقات القرا,ج 1 ص 424.
611- همان , ج 2, ص 305.
612- ذهبى , معرفة القرا الكبار, ج 1, ص 43.
613- ابن جزرى , غاية النهاية , ج 2, ص 305.
614- المرشد الوجيز, ص 178.
615- ر ك : البيان , ص 165.
616- ابن حجر تهذيب التهذيب , ج3 , ص 28 ـ 27.
617- انعام6 : 137.
618- البرهان , ج1 , ص 319.
619- البحر المحيط, ج4 , ص 360.
620- ر ك : التمهيد ج2 ص 31.
621- هود11: 78.
622- المقتضب , ج4 , ص 105.
623- تاويل مشكل القرآن , ص 61.
624- دراسات لاسلوب القرآن , ج1 , ص 32 به بعد.
625- بقره2 : 267 ر ك : التيسير, ص 83.
626- بقره2 : 185.
627- انفال8 : 7 ر ك : التيسير, ص 20.
628- كهف 18: 97.
629- التيسير, ص 146.
630- المرشد الوجيز, ص 174 به بعد.
631- اصطلاحا به آن ((نبر)) مى گويند كه مورد نهى قرار گرفته است .
632- ((انا معاشر قريش لا ننبر)).
633- ((لا تنبر باسمي )) النهاية , ج5 , ص 7.
634- ابراهيم 14: 17.
635- مناهل العرفان , ج1 , ص 452 به نقل از منجد المقرئين از ابن الجزرى .
636- فجر89: 26 ـ 25.
637- مناهل العرفان , ج1 , ص 425 به نقل از منجد المقرئين از ابن الجزرى .
638- در آيـنـده خواهيم
گفت كه اين از عمده ترين ملاك هاى قبولى قرائت و صحت آن به شمار
مى رود.
639- اتحاف فضلا البشر, ص 439.
640- انبيا21: 109 و جن72 : 25.
641- طه20 : 63.
642- اعراف 7: 111 و شعرا26: 36.
643- النشر, ج1 , ص 17 ـ 16.
644- الخصال , ابواب السبعة , ج2 , ص 358, شماره43 .
645- همان , شماره 44.
646- بصائر الدرجات , ص 196.
647- رسالة النعماني في صنوف آي القرآن .
648- تفسير صافى ـ مقدمه هشتم ـ ج 1, ص 40.
649- اين حديث را بخارى نيز در ج6 , ص 277 و مسلم در ج2 , ص 202 نقل كرده است .
650- بخارى , ج6 , ص 288 و مسلم , ج2 , ص 202.
651- مسلم , ج2 , ص 203 و مسند احمد, ج5 , ص 127.
652- سنن ابوداود, ج2 , ص 102.
653- ترمذى , ج5 , ص 194, شماره 2944.
654- شعب الايمان , ج1 , ص 372 از بيهقى مسند احمد, ج4 , ص 169.
655- المصنف , ج2 , ص 61.
656- تفسير طبرى , ج1 , ص 9.
657- همان , ص 9.
658- همان , ص 10.
659- المستدرك , ج2 , ص 223, 224.
660- مـقـصـود
از كتاب نخست كتاب هاى نازل شده بر انبياى گذشته است چنان چه در حديث
ديگر آمده : ((ان الكتب
كانت تنزل من السما من باب واحد)) ر ك : كنز العمال , ج 1, ص 553.
661- تفسير طبرى , ج1 , ص 23 متقى هندى , كنز العمال , ج 1, ص 549.
662- تفسير طبرى , ج1 , ص 24.
663- ر ك : ابن الجزرى , النشر في القراات العشر, ج1 , ص 21.
664- همان , ج2 , ص 21 تا 54.
665- بقره2 : 286.
666- وسايل الشيعه , ج4 , ص 866.
667- تفسير طبرى , ج1 , ص 15.
668- مؤمنون23 : 54.
669- آل عمران3 : 106.
670- يس 36: 60.
671- بقره 2: 11.
672- هود11: 44.
673- يوسف 12: 65.
674- يوسف 12: 11.
675- تاويل مشكل القرآن , ص 40 ـ 39.
676- المرشد الوجيز, ص 97 ـ 96.
677- الاتقان في علوم القرآن , ج1 , ص 46.
678- حج22 : 11.
679- لسان العرب , ماده ((حرف )).
680- شرح السنة , ص 140 المرشد الوجيز, ص 134.
681- معجم الادبا, ج4 , ص 193, شماره 33.
682- دخان44 : 44 ـ 43.
683- تفسير الرازى , ج2 , ص 213.
684- اشاره به آيه 130 سوره صافات ر ك : تفسير طبرى , ج23 , ص 96.
685- اسرا 17: 93.
686- تفسير طبرى , ج23 , ص 96.
687- قارعه101 : 9.
688- تاويل مشكل القرآن , ص 19.
689- مريم19 : 26.
690- تذكرة الحفاظ, ج1 , ص 340.
691- بقره2 : 20.
692- الاتقان , ج1 , ص 47.
693- بلاغى , در مقدمه تفسير شبر, ص 20, نقل از كنزالعمال .
694- مزمل 73: 6.
695- تفسير طبرى , ج1 , ص 18.
696- اتقان سيوطى , ج1 , ص 47.
697- البيان , ص 198 ـ 197.
698- اصول كافى , ج2 , ص 630.
699- لقمان31 : 27.
700- توبه9 : 80.
701- وسايل الشيعه , ج4 , ص 865.
702- مـقصود از عربيت
شايد زبان و لهجه عربى باشد و محتمل است كه آداب و قواعد لغت عرب
مقصود باشد.
703- وسايل الشيعه , ج4 , ص 866.
704- همان .
705- تحبير التيسير, ص 10.
706- كتاب ((الابانه )), ص 3 و المرشد الوجيز, ص 151.
707- الاتقان , ج1 , ص 80.
708- المرشد الوجيز, ص 146.
709- ابن الجزرى اين فتوا را از ابن تيميه در ((النشر)) ج1 , ص 39 ثبت كرده است .
710- الكافى از ابومحمد هروى ر ك : البرهان , ج1 , ص 33.
711- ر ك : ابن جزرى , النشر في القراات العشر, ج1 , ص 10.
712- در مـراكـزى كه نشر
و پخش مصاحف و قرائات از آن جا نشات گرفته , مانند كوفه و بصره و
ديگر مناطق گ گ شرق بلاد اسلامى .
713- ايـن سخنان از
كافى , تاليف ثقة الاسلام كلينى , استخراج شده است ر ك : به جلد دوم كافى ,
كتاب
فضل القرآن , باب النوادر, شماره هاى 8 و 12 و 13 و 15 و 23 و 27, ص 627.
714- ((لا يعجبني ان يكتب القرآن الا بالسواد كما كتب اول مرة )).
715-
((القرآن واحد نزل من عند واحد و لكن الاختلاف يجي من قبل الرواة )).
716- ((ولكنه نزل على حرف واحد من عند الواحد)).
717- ((كف عن هذه القراة اقرا كما يقرا الناس )).
718- ((اقرؤوا كما علمتم )).
719- ((ان كـان ابـن مـسـعود لا
يقرا على قراتنا فهو ضال )) فقال ربيعة : ضال ؟ فقال عليه السلام :
((نعم ,
ضال )) ثم گ گ قال ابوعبداللّه (ع ): ((اما نحن فنقرا على قراة ابى )).
720- قـال رسـول اللّه : ((تـعـلـموا
القرآن بعربيتة و اياكم والنبرفيه , يعني الهمز)) (صدوق , معانى
الاخبار, چاپ نجف ,ص 327).
721- نمل27 : 25.
722- نحل16 : 5.
723- بقره2 : 73 ر ك : معانى الاخبار, ص 98.
724- ر ك : وسايل الشيعه , جلد6, ص 222, باب 30 از ابواب قرائت قرآن شماره1 .
725- ر ك : النشر في القراات العشر, ج 1, ص 9.
726- همان ص 34.
727- النشر, ج1 , ص 36.
728- غاية النهاية في طبقات القرا, ج2 , ص 56 ـ 54.
729- معرفة القرا الكبار, از ذهبى , ج1 , ص 217.
730- محمد بن احمد بن ايوب بن شنبوذ ر ك : غاية النهاية , ج2 , ص 52.
731- محمد
بن الحسن بن يعقوب بن الحسن بن مقسم ر ك : غاية النهاية , ج2 , ص 123.
732- مباحث
في علوم القرآن , ص 252 ـ 251 ر ك : معرفة القرا الكبار, ج1 , ص 221 و 247.
733- معرفة القرا, ج1 , ص 249.
734- مباحث في علوم القرآن , ص 247 و 148.
735- زركش , البرهان , ج1 , ص 327.
736- الاتقان في علوم القرآن , ج1 , ص 80.
737- همان .
738- همان .
739- النشر في القراات العشر, ج1 , ص 46.
740- جمال القرا, ص 111, و نيز رجوع شود به : المرشد الوجيز, ص 160.
741- ر ك : الابانه , ص 102 المرشد الوجيز, ص 153 ـ 151.
742- النشر في القراات العشر, ج1 , ص 36.
743- الاتقان , ج1 , ص 81.
744- ذهبى , معرفة القرا الكبار, ج1 , ص 75.
745- وفيات الاعيان , ج 3, ص 9, شماره 315.
746- ابن الجزرى , الطبقات , ج 2, ص 11.
747- ذهبى , معرفة القرا الكبار, ج 1, ص 217.
748- ابن حجر, لسان الميزان , ج 1, ص 109.
749- ابن حجر, تهذيب التهذيب , ج 5, ص 39.
750- ذهبى , ميزان الاعتدال , ج 2, ص 358.
751- معرفة القرا الكبار, ج 1, ص 77.
752- بـه نـقـل
از ((صـفـدى )) ر ك : ذهـبـى , سير اعلام النبلا, ج18 , ص 176, شماره 92 پاورقى
شـمـاره1 و نـيـز مـقدمه كتاب
((الكافى )) ص 18 عاملى , و اعيان الشيعه , ج4 , ص 7, ستون 2 سيد
عاملى نسبت كتاب يادشده را به وى ازذهبى نقل مى كند.
753- مناقب آل ابى طالب , ج2 , ص 43.
754- منتهى المطلب , چاپ سنگى , ج1 , ص 273, فرع ششم .
755- ر ك : تهرانى , الذريعه , ج17 , ص 55, شماره 304.
756- همان , ج12 , ص 236, شماره 1542.
757- ابن الجزرى , طبقات القرا, ج1 , ص 254.
758- همان .
759- النشر في القراات , ج 1, ص 156.
760- شرح الشاطبية (سراج القاري ), ص 14.
761- النشر في القراات , ج1 , ص 156.
762- معرفة القرا الكبار, از ذهبى , ج 1, ص 75.
763- همان و الطبقات , ج 1, ص 348.
764- حفص , فرزند همسر عاصم و در دامن وى پرورش يافته بود.
765- ابن الجزرى , طبقات القرا, ج 1, ص 348.
766- مجمع البيان ج10 , ص 312.
767- جامع البيان , ج28 , ص 103.
768- ر ك : ابن
جزرى , النشر, ج2 , ص 388 همان , شرح طيبة النشر, ص 407 ـ 406 دانى , التيسير,
ص 212 ابوزرعه ,
حجة القراات , ص 713 ابن مجاهد, السبعه , ص 64 زادالمسير, ج 8, ص 309 محمد
سالم گ گ محيسن ,المهذب , ج2 , ص 417.
769- روم30 : 54.
770- طبقات القرا, ج1 , ص 254.
771- الكشف عن وجوه القراات , ج 2, ص 186.
772- ((روى عن حفص )) يا ((ذكر هن حفص )).
773- مـانند: حديث ثقلين و
حديث سفينه و آيه ((قل لا اسالكم عليه اجرا الا المودة في القربى ))
شورى42 : 23.
774- ر ك : الـقرآن و
علومه في مصر, ص 81, تاليف دكتر عبداللّه خورشيد كه اين نسبت را تشريح
كرده و با دلايل تاريخى , آن را رد كرده است .
775- ر ك :
مصطفى صادق رافعى تاريخ آداب العرب ج 2, ص 16 ـ 15 مقدمه حيات محمد(ص ),
از مـوير,ص 36 ـ 35
تاريخ المساجد الاثرية , از حسن عبدالوهاب , ص 92 حاشيه فضائل القرآن , ابن
كثير, نوشته رشيدرضا, ص 48, شماره 2 و 3.
776- ر ك : مذاهب التفسير, ص 93, از گلدزيهر.
777- شرح حال آنان در بحث از ((طبقات القرا)), ج2 , التمهيد آمده است .
778- ر ك : رجال شيخ طوسى , ص 176.
779- مؤلف
نقض الفضائح , او را شيخ ابن شهر آشوب و ابوالفتوح رازى , برشمرده است .
780- ر ك : صـدر,
الـتـاسـيـس , ص 346 قـاضى , المجالس ج1 , ص 548 ابن قتيبه , او را در زمره
اصـحـاب على (ع )
ودر زمره كسانى كه از وى فقه آموخته اند, برشمرده است (المعارف , ص 230)
برقى نيز در رجال خود, وى را ازخواص امام مى داند (التاسيس , ص 242).
781- العروة الوثقى ,
آداب القراة و احكامها, مساله 50 وسيلة النجاة , قرات , مساله 14.
782- منهاج الصالحين , ج 1, كتاب الصلاة , ص 167, مساله 119.
783- تحريرالوسيلة , ج 1, كتاب الصلاة , ص 152, مساله 14.
784- مستمسك العروة الوثقى , ج 6, ص 245 ـ 242.
785- البرهان , ج 1, ص 318.
786- البيان , ص 173.
787- لازم اسـت يـادآورى
شـود كـه قرائت ورش به روايت قالون تنها در كشور عربى ليبى اخيرا
چاپ شده و
مورداعتراض مسلمانان و سران برخى از كشورهاى اسلامى قرار گرفته است .
788- تحريرالوسيلة , ج 1, ص 152, مساله 14.
789- تفسير عياشى , ج 1, ص 12, شماره 9.
790- تفسير صافى , مقدمه دوم , ج 1, ص 13.
791- بقره 2: 106.
792- بدين معنا كه
دلالت عموم وضعى , مستند به لفظ و مرتبط به اصل وضع لغوى آن است .
793- كه اين دو گونه
اطلاق از دليل عقلى و نظر به مقام حكمت متكلم استفاده شده است , زيرا
اگر مخصوص حالت خاص يا دوران خاصى بود بايستى اعلام مى كرد.
794- نسا 4: 15.
795- رعد13:39.
796- ارضـاع : شيردادن
است كه موجب علقه مادرى و فرزندى يا برادرى و خواهرى مى گردد و
نامحرم محرم , ودر نتيجه موجب حرمت ازدواج مى شود.
797- داجن به حيوانى گويند كه در خانه پرورده شود.
798- ر ك : صـحـيـح مسلم , ج 4, ص 167 صحيح ترمذى , ج 3, ص 456 صحيح دارمى , ج 2, ص
157 صـحـيـح ابـوداود,
ج 1, ص 224 و ديـگـر كـتـب حـديـثى و فقهى اهل سنت كه برآن صحه
گذارده اند.
799- ر ك : ابن حزم ,المحلى , ج 10, ص 16 ـ 15.
800- زرقانى , مناهل العرفان , ج 2, ص 216 ـ 214.
801- ر ك : صيانة القرآن , ص 162 ـ 159 و نيز ج 2 التمهيد, ص 289 ـ 285.
802- حجر 15: 9.
803- فصلت 41: 42.
804- يوسف 12: 21.
805- ابـن
حزم , المحلى , ج 11, ص 236 ـ 234 صحيح بخارى , ج 8, ص 211 ـ 208 صحيح مسلم ,
ج 4, ص 167و
ج 5, ص 116 مسند احمد, ج 1, ص 23 و ج 5, ص 132 و 138 و ابوداود, الحدود/ 23
و ترمذى ,
الحدود/7ابن ماجه , الحدود/ 9 دارمى , الحدود/ 16 موطا مالك , الحدود/ 10.
806- ر ك : جـلال الـديـن
سـيـوطى , تـنـويـر الـحوالك , شرح موطا, ج 3, ص 42 و نيز ابن حجر
عسقلانى , فتح البارى ,در شرح بخارى , ج 12, ص 127.
807- صحيح بخارى , ج 8, ص 211 ـ 208 صحيح مسلم , ج 4, ص 167 و ج 5, ص 116.
808- ر ك : جلال الدين سيوطى , الدرالمنثور, ج 1, ص 106.
809- همان .
810- ر ك : صيانة القرآن من التحريف , ص 162 ـ 159.
811- سرخسى , كتاب ((الاصول )), ج 2, ص 81.
812- ج 11, ص 236 ـ 234.
813- نسا4: 82.
814- ر ك : آقاى خويى , البيان , چاپ دوم , ص 306.
815- بقره2 : 240.
816- اين تفصيل در آيه 12 سوره نسا آمده .
817- آيه تربص اربعة اشهر و عشرا ـ سوره بقره : 234.
818- ر ك : فيض كاشانى , تفسير صافى , ج 1, ص 204.
819- تفسير شبر, چاپ قاهره , ص 76.
820- ر ك وسايل
الشيعه , باب 30, (ابواب عدد), ج 22, ص 239 ـ 237 سيوطى , الدرالمنثور, ج 1,
ص 309.
821- در عـلـم اصول
فقه , اجماعى را مورد اعتبار مى دانند و قابل استناد است كه حالت استقلال
داشـتـه بـاشد و به دلايل
موجود متكى نباشد كه در صورت اخير اين دلايل بايد مورد بررسى قرار
گـيـرنـد نـه اجماع
متكى برآن وچنين اجماعى را اصطلاحا ((مدركى )) مى نامند و از صلاحيت
استناد به عنوان يك دليل مستقل ساقط مى گرد.
822- ر ك : التمهيد, ج 2, ص 306 ـ 305.
823- مجادله 58: 12.
824- مجادله 58: 13.
825- ر ك : البيان , ص 305 و 402 ـ 395.
826- انفال 8: 65.
827- انفال 8: 66.
828- تفسير صافى , ج 1, ص 676.
829- البيان , ص 376 ـ 375.
830- اين قيد بر
حسب استظهار برخى است تا منافات ميان اين آيه و آيه پس از آن برداشته شود.
831- نسا 4: 15.
832- نسا 4: 16.
833- ر ك :
طبرسى , مجمع البيان , ج 3, ص 20 عياشى , ج 1, ص 228 ـ 227 صافى , ج 1, ص 339
جصاص ,احكام القرآن , ج 2, ص 107 سيوطى , الدر المنشور, ج2 , ص 130.
834- مجمع البيان , ج 4, ص 561.
835- انفال 8: 72.
836- احزاب 33: 6.
837- ر ك : بحارالانوار, ج 93, ص 8 و ديگر تفاسير.
838- جاثيه 45: 14.
839- ابراهيم 14:5.
840- ر ك : مجمع البيان , ج 9, ص 75 و ج 6, ص 304.
841- حج , 22: 39.
842- انفال 8: 65.
843- بقره 2: 194.
844- توبه 9: 5.
845- بـقـره 2: 109 (نـزول
سـوره بقره از سال دوم هجرى آغاز شد) و اولين سوره مدنى به شمار
مى رود.
846- توبه 9: 29 كه در سال هاى پايانى هجرت نازل گشته است .
847- ر ك : آقاى خويى , البيان , ص 308.
848- حج22 :40ـ39.
849- انفال 8: 61 نسا 4: 91.
850- توبه 9: 123.
851- توبه 9: 5 و 36.
852- ر ك : جدول ناسخ و منسوخ كه در پايان ج 2, التمهيد آمده است .
853- نسا 4: 82.
854- آل عمران3 : 7.
855- هود11: 1.
856- زمر39: 23.
857- نسا 4: 82.
858- بقره 2: 70.
859- يونس 10: 32.
860- عـوامـل ابـهام و وسايل
زدودن آن , كه همان منابع و مبانى تفسيرى مى باشد در مقالى جدا
آورده مى شود.
861-
يعنى هرچه بر مواد لفظ افزوده شود, بر مفهوم بيش ترى دلالت مى كند.
862- كهف 18: 78.
863- صفار, بصائر الدرجات , ص 195.
864- يوسف 12: 36.
865- اسرا17: 35.
866- زخرف 43: 3.
867- انفال8 : 17.
868- انفال 8: 24.
869- تفسير كبير فخر رازى , ج 15, ص 148 ـ 147.
870- حشر59: 19.
871- انعام 6: 110.
872- قيامه 75: 23ـ22.
873- كشاف , ج 4, ص 662.
874- سرو دهكده
بزرگى در نزديكى مكه بوده كه مردمان مفلوك و بيچاره اى داشته .
875- نمل 27: 35.
876- انعام 6: 103.
877- ر ك : الابانة , ص 19 ـ 10 اللمع , ص 68 ـ 61.
878- ر ك : التمهيد, ج 3, ص 97.
879- طه20 : 5.
880- رحله ابن بطوطه , ج 1, ص 57.
881- قلم68 : 42.
882- تفسير كشاف , ج 4, ص 594 ـ 592.
883- ر ك : التمهيد, ج 3, ص 152 و ص 144.
884- انعام6 : 151.
885- ابن تيميه , المنار, ج 3, ص 167.
886- شيخ محمد عبده , المنار, ج 3, 167.
887- ر ك : تفسير الميزان , ج 3, ص 42 ـ 31 المنار, ج 3, ص 165 ـ 163.
888- زمر 39:23.
889- پرتوى از قرآن , ج 3, ص 20 ـ 19.
890- آل عمران 3: 7.
891- گروه منافقين موسوم به مجاهدين خلق .
892- چگونه قرآن بياموزيم (دين اميدم قرآن ) ص 56 ـ 21.
893- بقره 2: 26.
894- آل عمران3 :7.
895- نور 24:35.
896- شورى 42: 11.
897- انعام 6: 103.
898- ر ك : ابن رشد اندلسى , الكشف عن مناهج الادلة , ص 89 و 97 ـ 96 و 107.
899- ر ك : تـفـسـير
كبير فخر رازى , ج 7, ص 172 رشيد رضا, تفسير المنار, ج 3, ص 170 علامه
طباطبايى , تفسيرالميزان , ج 3, ص 62 ـ 58.
900- محمد 47: 24.
901- آل عمران 3: 7.
902- بقره 2: 285.
903- آل عمران 3: 68.
904- جن 72: 27ـ26.
905- ر ك : تفسير الميزان , ج 3, ص 27 ـ 26.
906- ر ك : تفسير كبير, ج 7, ص 177.
907- نسا 4: 175ـ174.
908- قصص 28: 67.
909- جن 72: 15.
910- يعنى : جنگ شما را نشايد جز آن كه در كنار گروه هاى مردم در حركت باشد.
911- آل عمران 3: 18.
912- ر ك : التمهيد, ج 3, ص 40 به بعد.
913- جن 72: 27 ـ 26.
914- درباره صفات الهى
گفته اند: ((خذالغايات و دع المبادى , هدف را لحاظدار و مبادى صفات
را رهاكن )).
915- ر ك : قاضى عبدالجبار, شرح الاصول الخمسه , از صفحه 182 به بعد.
916- هود 11:14.
917- نسا 4:166.
918- فاطر 35:11.
919- بقره 2:255.
920- فصلت 41:15.
921- ذاريات 51:58.
922- ر ك : ابوالحسن اشعرى , الابانه , ص 48ـ44.
923- شورى 42:11.
924- اولين خطبه نهج البلاغة .
925- سبحان واژه اى است
كه درباره خدا به عنوان تنزيه ذات او به كار مى رود يعنى خداوند پاك و
منزه از هرگونه وصف ناشايست است .
926- طه 20:5.
927- سجده 32:5.
928- نحل 16:50.
929- ملك 67:16.
930- فاطر 35:10.
931- فجر 89:22.
932- بقره 2:210.
116- 115 و كتاب ((الابانة )), اشعرى , ص 28ـ26.
934- شورى 42:11.
935- التمهيد ج3 ص 121.
936- يونس 10:3.
937- اعراف 7:54.
938- سجده 32: 5 ـ 4 حديد57: 5 ـ 4 غافر40: 15 طه20 : 6 ـ 5.
939- در جـاى جـاى
قـرآن از سـيـطره كامل حق تعالى در روز قيامت سخن رفته و امر تدبير را
منحصرا در قبضه باكفايت
خداوند دانسته است : ((مالك يوم الدين )) (فاتحه1 : 4) ((الا له الحكم و
هو اسرع الحاسبين )) (انعام6 :62)((هنالك
الولاية للّه الحق )) (كهف 18: 44) ((وله الملك يوم ينفخ
في الصور)) (انعام6 : 73).
940- الحاقه69 : 18 ـ 13.
941- اصول كافى , ج 1, ص 131.
942- بقره2 : 255.
943- بقره2 : 29.
944- اعراف 7: 54 يونس 10: 3 رعد13: 2.
945- ر ك : ابن كثير, تاريخ البداية و النهاية , ج 9, ص 7.
946- بقره2 : 115.
947- ر ك : التمهيد, ج 3 ص 126.
948- حجر15: 21.
949- بيش از 10بار درباره نزول قرآن به كار رفته التمهيد, ج3 , ص 116 ـ 115.
950- فجر89: 22.
951- بقره2 : 210.
952- يوسف 12: 82.
953- غافر40: 78.
954- نحل16 : 33.
955- انعام6 : 158.
956- نحل16 : 33.
957- زمر 39: 42.
958- سجده 32: 11.
959- قيامه75 : 23 ـ 22.
960- غاشيه88 : 17.
961- يس 36: 49.
962- نمل27 : 35.
963- انعام6 : 103.
964- ر ك :
ابوالحسن اشعرى , الابانه , چاپ حيدرآباد, ص 19 ـ 10 همان , اللمع , ص 68 ـ 61.
965- ر ك : كشاف ,
ج 4, ص 662 مجمع البيان , ج 10, ص 398 ابوالفتوح رازى , ج 11, ص 332 فخر
رازى , ج 20,ص 227.
966- اعراف 7: 143.
967- نسا4: 153.
968- بقره2 : 55.
969- مائده5 : 64.
970- اسرا17: 29.
971- آل عمران3 : 181.
972- آل عمران3 : 74.
973- حديد57: 29.
974- قصص 28: 88.
975- انسان76 : 9.
976- طور52: 48.
977- طه20 : 39.
978- قلم68 : 42.
979- قيامت 75: 30 ـ 29.
980- اهـل عـدل يـا عدليون
به كسانى گفته مى شود (اماميه معتزله ) كه خدا را متصف به صفت
عـدل و حـكـمـت مـى دانـنـد
و افعال خداوند را برخاسته از مقام عدل و حكمت او مى شمرند لذا
هـرگونه فعلى كه
خارج از اين محدوده باشد هرگز از جانب حق تعالى انجام نمى گيرد, از جمله
كسى گناه
كند و از محدوده اراده بيرون باشد,آن گاه مورد عتاب و عقاب قرار گيرد!.
981- صافات 37: 96.
982- زمر39: 62.
983- حديد57: 22.
984- نجم53 : 43.
985- انسان 76: 30.
986- انعام6 : 111.
987- اعراف 7: 179.
988- ر ك : الابـانـه ,
ص 6 و ص 59 ـ 49 اللمع , ص 113 هر دو از ابوالحسن اشعرى تفتازانى , شرح
عقايد نسفيه ,چاپ كابل , ص 61 ـ 60.
989- انسان76 : 30 تكوير81: 29.
990- مقالات الاسلاميين , ج1 , ص 321 ـ 320.
991- الابانة , ص 7 ـ 6.
992- ر ك : تفتازانى , شرح
عقايد نسفيه , ص 66 ـ 65 شيخ عبدالوهاب شعرانى , اليواقيت و الجواهر,
ج 1, ص 141 ـ 139
ابن عربى , فتوحات مكيه , ج1 , ص 177 و ج 4, ص 34 ـ 33 براى تفصيل بيش تر
رجوع شود به التمهيد, ج3 , ص 74 ـ 70 و 156 ـ 155.
993- يعنى توجيه گرديده , تاويل صحيح آن روشن گردد.
994- اسرا17: 19.
995- انبيا21: 94.
996- طور52: 21.
997- روم30 : 41.
998- اسرا17: 94.
999- نسا4: 110.
1000- بقره2 : 286.
1001- بقره2 : 256.
1002- انعام6 : 148.
1003- يونس 10: 18, و با تعبيرى ديگر در سوره رعد13: 33.
1004- ملل و نحل شهرستانى , ج1 , ص 94.
1005- ر ك : اشعرى , اللمع , ص 117 ـ 116.
1006- مزمل73 : 19.
1007- ابراهيم14 : 27.
1008- رعد13: 27.
1009- آل عمران3 : 24.
1010- نسا4: 175.
1011- بقره2 : 7.
1012- توبه9 : 87.
1013- جاثيه45 : 23.
1014- منافقون63 : 3.
1015- نسا4: 155.
1016- غافر40: 35.
1017- فصلت 41: 5 ـ 3.
1018- بقره2 : 88.
1019- از معاصرين وى و كمى
پس از وى كه در اين زمينه نوشته اند, مى توان افراد زير را نام برد: 1
ابـان بـن تـغـلب بن
رباح (متوفاى 141), تابعى بزرگ و صحابى برومند سه امام : على بن الحسين
الـسـجـاد و مـحـمد
بن على الباقرو جعفربن محمد الصادق , كه داراى منزلتى شامخ مى باشد, 2
مـحـمد بن السائب
كلبى (متوفاى 146)صاحب تاريخ و تفسير معروف , 3 مورج بن عمرو سدوسى
(مـتـوفـاى 174), 4 على
بن حمزه كسائى (متوفاى 182) از قرا سبعه و نحوى معروف , 5 نظر بن
شـميل (متوفاى 203), 6
قطرب محمد بن المستنير(متوفاى 206), 7 فرا يحيى بن زياد (متوفاى
207), نـحـوى و اديـب
بـزرگ مـعروف , 8 ابوعبيده معمر بن مثنى (متوفاى 210) لغوى مشهور, 9
اخـفـش اوسـط سـعـيـد
بن مسعده (متوفاى 216), 10 ابوعبيد قاسم بن سلام (متوفاى 223), 11
ابـوالـعـبـاس ثـعـلـب
احـمـد بن يحيى بن يسار (متوفاى 291), 12 احمد بن محمد بن يزداد بن
رسـتـم (مـتـوفـاى
حـدود سال 300), 13 ابراهيم بن محمد نفطويه (متوفاى 323), 14 احمد بن
كامل بن شجره گ
گ (متوفاى 350), 15 ابوعبداللّه محمدبن يوسف كفرطايى (متوفاى 453) ر ك :
مقدمه
كتاب ((وجوه القرآن )) حبيش تفليسى , تحقيق دكتر مهدى محقق , ص 22 ـ 21.
1020- از مقدمه مؤلف بر كتاب , ص 2 ـ 1.
1021- الاتقان , ج 2, ص 121.
1022- بقره 2: 143.
1023- زخرف 43: 23.
1024- يوسف 12: 45.
1025- ابن ابى الحديد, شرح نهج البلاغة , ج 18, ص 71, شماره نامه 77.
1026- سيوطى , الاتقان , ج 2, ص 122 ـ 121.
1027- تفسير صافى , ج 1, مقدمه 5, ص 21.
1028- يوسف 12: 24.
1029- ر ك : تفسير فخر رازى , ج 18, ص 120 ـ 119 مجمع البيان , ج 5, ص 225.
1030- انفال 8: 24.
1031- ر ك : فخر رازى , تفسير كبير, ج 15, ص 148 ـ 147.
1032- ق 50: 16.
1033- حشر 59: 19.
1034- اين معنا
از دقت بيش ترى بر خوردار است و با سياق آيه بهتر سازگار مى باشد در جاى خود
(التمهيد ج3 ,ص 245) همين معنا را ترجيح داده ايم .
1035- ر ك : التمهيد, ج 3, ص 256 ـ 239.
1036- شعرا 26: 194 ـ 193.
1037- فرقان 25: 32.
1038- ق 50: 37.
1039- ملك 67: 10.
1040- زمر 39: 21.
1041- طه 20: 114.
1042- يونس 10: 5.
1043- رعد 13: 4.
1044- معارج 70: 7 ـ 6.
1045- صافات 37: 175.
1046- يوسف 12: 109.
1047- انبيا 21: 79.
1048- طه 20: 27 ـ 28.
1049- نحل 16: 69.
1050- بقره 2: 118.
1051- رعد 13: 19.
1052- حاقه 69: 12.
1053- توبه 9: 93.
1054- نحل 16: 108.
1055- محمد 47: 16.
1056- توبه 9: 87.
1057- بقره 2: 7.
1058- جاثيه 45: 23.
1059- انعام 6: 46.
1060- بقره 2: 88.
1061- نسا 4: 155.
1062- توبه 9: 127.
1063- اعراف 7: 146.
1064- كهف 18: 101.
1065- ق 50: 22.
1066- بقره 2: 7.
1067- جاثيه 45: 23.
1068- صف 61: 5.
1069- آل عمران 3: 8.
1070- آل عمران 3: 7.
1071- بقره 2: 10.
1072- مائده 5: 52.
1073- توبه 9: 125.
1074- نور 24: 50.
1075- حج 22: 53.
1076- اين رساله
در حاشيه تفسير جلالين , ج 1, ابتدا از ص 124 چاپ شده (دار احيا الكتب العربية
ـ مـصر), ونيز مستقلا
به نام ((اللغات في القرآن )) به تحقيق دكتر صلاح الدين المنجد چاپ شده
(چـاپ سـوم دارالكتاب الجديد
ـ بيروت ) جلال الدين سيوطى در دو جاى كتاب ((الاتقان )) از آن
نام مى برد: چاپ جديد, ج 1, ص 19و 91, و آن را تلخيص مى نمايد.
1077- براى مزيد اطلاع
به ((الاتقان )), ج 2, ص 104 ـ 89, نوع 37, و نيز التمهيد, ج 5, ص 130 ـ
108 رجوع كنيد.
1078- مـانـند: لجام : دهانه
اسب , كه در اصل لگام بوده جناح : كه در اصل گناه بوده ديباج : ديبا
فالوذج : پالوده .
1079- به كتاب ((المعرب )) جواليقى مراجعه شود.
1080- يوسف 12: 2.
1081- طه 20: 113.
1082- فصلت 41: 3.
1083- شورى 42: 7.
1084- شعرا 26: 195 ـ 193.
1085- نحل 16: 103.
1086- واقعه 56: 18 ـ 17.
1087- يس 36: 56.
1088- هود, 11: 40.
1089- بقره 2: 158.
1090- فيل 105: 4.
1091- كهف 18: 29.
1092- نحل 16: 81.
1093- ر ك : ابوريحان بيرونى , مقدمه ((التفهيم )), ص قف .
1094- ص 38: 29.
1095- واقعه 56: 79.
1096- ابن طاووس , كتاب سعد السعود ط نجف ص 217.
1097- آلا الرحمان , ج 1, ص 64.
1098- غفارى , كمال الدين , ج 2, ص 640.
1099- ر ك : التمهيد, ج5 , ص 315 ـ 310 و نيز الميزان , ج 18, ص 9.
1100- تفسير كشاف ,
ج 1, ص 31 ـ 29 با كمى اختصار البته برخى صفات را فروگذار كرده كه در
پاورقى تفسيرتكميل
شده و ما آن را به طور كامل در التمهيد, ج 5, ص 306 آورده ايم .
1101- زركشى , البرهان , ج 1, ص 169 ـ 167.
1102- سيوطى , معترك الاقران , ج 1, ص 71.
1103- فصلت 41: 26.
1104- ر ك : الميزان , ج 18, ص 6.
1105- مشروح طرح او را در التمهيد ج5 , ص 321ـ316, آورده ايم .
1106- ر ك : هفته نامه
((اخبار العالم الاسلامي )) صادره مكه 24, ج 1, 1409 ه ق / 2 نوامبر 1989 م
سال 23, شماره1103 .
1107- التمهيد, ج 5, ص 323 ـ 305.
1108- ر ك : الـفـهـرسـت ,
ص 63 آن جـا كه از علوم قرآنى سخن مى گويد و ص 259 آن جا كه از
مذاهب اهل اعتزال بحث مى كند (چاپ قاهره ـ الاستقامة ).
1109- بست : شهركى
در نزديكى كابل محل اقامت وى بوده است ر ك : مقدمه كتاب ((ثلاث رسائل
في اعجازالقرآن )), و نيز مقدمه التمهيد, ج1 , ص 8.
1110- پـيـامـبران اولوالعزم پيامبرانى اند
كه داراى شريعتى نو و كتابى تازه باشند, آنان پنج نفرند:
نوح و ابراهيم وموسى و عيسى ومحمد(ص ).
1111- يـعـنـى خارج
از محدوده عوامل مؤثر كه متعارف و شناخته شده است ولى هرگز بر خلاف
نـامـوس طـبيعت نيست ,
چه اين كه قانون عليت , طبيعى و خدشه بردار نيست تنها علت به وجود
آمـدن مـعـجـزه ,
غير متعارف بودن آن است ولى براى بشريت امكان شناخت آن بر اساس موازين
طـبـيـعـى هرگز
ميسر نيست وگرنه هيچ پديده اى در صحنه هستى بدون علت متناسب خود,
امـكان وجود ندارد و
علت العلل اراده خداوندى است وچگونگى تاثير در باب عليت نيز تحت اراده
او اسـت كـه مى تواند
دگرگون سازد يا سرعت بخشد و معجزه ازهمين طريق صورت مى گيرد
لذا خارق العاده مى گويند نه خارق الطبيعه .
1112- اسرا 17: 105.
1113- رعد 13: 14.
1114- نمل 27: 79.
1115- بقره 2: 2.
1116- اعراف 7: 43.
1117- يونس 10: 108.
1118- شورى 42: 17.
1119- سبا 34: 6.
1120- حج 22: 54.
1121- مائده 5: 83.
1122- زخرف 43: 78.
1123- نمل 27: 14.
1124- برقى , محاسن , كتاب مصابيح الظلم , ج1 , ص 432, شماره 998/400.
1125- بقره 2: 23.
1126- طور 52: 34 ـ 33.
1127- هود 11: 13.
1128- يونس 10: 38.
1129- انفال 8: 31.
1130- مدثر 74: 25 ـ 24.
1131- نحل 16: 103.
1132- انعام 6: 91.
1133- يونس 10: 15.
1134- اسرا 17: 93 ـ 90.
1135- ر ك : سوره شعرا آيات (34 ـ 16) و سوره اعراف آيات (110 ـ 103).
1136- ابراهيم 14: 12 ـ 9.
1137- ايـن حـالتى
است كه براى تمسخر انجام مى دهند, مانند آن كه خنده شان گرفته دست بر
دهن مى نهند.
1138- البته اين بدين
معنا نيست كه اين تشخيص مخصوص همان دوره باشد, زيرا ضرورت دارد
كه در طول تاريخ روشن
باشد آن چه بر دست انبيا انجام گرفته از توان بشريت به طور مطلق خارج
است و با فعل و اراده ما
فوق الطبيعه انجام گرفته واگر فرضا امروزه ثابت گردد كه آن چه در آن
روزگار انجام گرفته
از ابزارى استفاده شده كه كاملا طبيعى ولى از ديد كارشناسان آن روزگار
پـوشـيده بوده است , لازمه اش
آن خواهد بود كه ((العياذباللّه )) انبيا نيرنگ باز ماهرى بوده اند و در
رسـالـت الـهـى دروغ
گـفته اند چنين احتمالى هرگز درباره انبياى عظام نشايد و ساحت قدس
ايشان از هرگونه دغل بازى و تزوير به دور است .
1139- مـشـركـان , پـيـامـبر
اكرم (ص ) را با اين عنوان ياد مى كردند و او را به ((ابوكبشة )) نسبت
مـى دادنـد او مـردى ازقـبيله
((خزاعة )) بود كه در ديانت با قريش مخالفت ورزيد گويند او جد
مادرى پيامبر بود كه او را به وى نسبت مى دادند.
1140- ر ك : تـفسير
طبرى , ج 29, ص 98 سيره ابن هشام , ج 1, ص 288 سهيلى , الروض الانف , ج
2, ص 21 ابن اثير,
اسد الغابة , ج 2, ص 90 ابن عبدالبر, الاستيعاب , ج 1, ص 412 ابن حجر, الاصابه ,
ج 1, ص 410
قـاضـى عـيـاض , الشفا, چاپ سنگى , ص 220 ملاعلى قارى , شرح شفا, ج 1, ص 316
غزالى , ـ احياالعلوم ,
ج 1, ص 281, ط 1358 ه سيد هبة الدين شهرستانى , المعجزة الخالدة , ص 21
حاكم نيشابورى , المستدرك , ج 2, ص 507 سيوطى , الدر المنثور, ج 6, ص 283.
1141- سيره ابن هشام , ج 2, ص 25 ـ 21 اسد الغابة , ج 3, ص 54.
1142- سيره ابن هشام , ج 1, ص 321 ـ 320 الدرالمنثور, ج 3, ص 180.
1143- فصلت 41: 4 ـ 3.
1144- سيره ابن هشام , ج 1, ص 314 ـ 313.
1145-
قـاضـى عـيـاض , الشفا, ص 224 شرح آن , چاپ اسلامبول سال 1285, ج1 , ص 320 صحيح
مسلم ,
ج 7, ص 153 مستدرك حاكم , ج 3, ص 339 اصابه ابن حجر, ج 1, ص 76 و ج 4, ص 63.
1146- ر ك :التمهيد, ج4 .
1147- سـخـنـى
اسـت از ابـوسـليمان حمد بن محمد بستى و ابن عطيه غرناطى صاحب تفسير
المحرر الوجيز و شيخ عبدالقاهر
جرجانى و ديگر بزرگان علم و ادب كه تفصيل آن را در التمهيد ج
4 و5 آورده ايم .
1148- شـعر: سخن
موزون و داراى قافيه است نثر: سخن پراكنده (فاقد وزن و نظم خاص ) سجع :
جملات كوتاه وداراى قافيه و لى فاقد نظم و وزن خاص .
1149- مائده 5: 16 ـ 15.
1150- ر ك : ص 93 ـ 92.
1151- نور 24: 35.
1152- هود 11: 49.
1153- عهد عتيق ـ سفر تكوين , اصحاح 6.
1154- يوسف 12: 102.
1155- عهد عتيق ـ سفر تكوين , اصحاح 50 ـ 37.
1156- قصص 28: 3.
1157- آل عمران 3: 44.
1158- ر ك : التمهيد, ج 6, صفحات 197 ـ 190.
1159- روم 30: 4 ـ 3.
1160- ر ك : تاريخ ايران , نوشته حسن پيرنيا, ص 227 ـ 222.
1161- بقره 2: 24.
1162- التمهيد, ج 6, ص 210 ـ 197.
1163- فرقا 25: 6.
1164- ر ك : التمهيد, ج 6, بخش اعجاز علمى .
1165- نسا 4: 82.
1166- در الـتـمـهيد,
ج 7, بخش دفع شبهات , به ويژه شبهه وجود اختلاف ميان آيات در اين باره
بحث كرده ايم .
1167- اعراف 7: 146.
1168- ر ك : مجمع البيان , ج 4, ص 478 ـ 477.
1169- ر ك : الطراز, نوشته امير يحيى علوى , ج 3, ص 392 ـ 391.
1170- يونس 10: 39.
1171- توبه 9: 127.
1172- ر ك : التمهيد, ج 4, ص 190 ـ 135.
1173- طور 52: 34 ـ 33.
1174- هود 11: 13.
1175- يونس 10: 38.
1176- بقره 2: 24 ـ 23.
1177- اسرا 17: 88.
1178- عايشه بنت الشاطئ , الاعجاز البيانى , ص 66 ـ 65.
1179- انـفـال 8: 31 ايـن
آيـه نـقل كلام مشركين است كه در آن روزگار گفتند و خود را رسوا
ساختند.