چو باران فيض بخشش كرد پيدا ----- ازو محظوظ گردد كوه و صحرا.
همى نى سوى باغ و سبزه بارد ----- كه خاك شوره را هم تازه سازد.
به جائى كو ز دريا مايه دار است ----- بدينسان فيض عامش در شمار است .
پس از ابرى كه دريا قطره اوست ----- كجا محروم ماند دشمن ودوست .
ولا محاله عالم از بندگان مستجاب الدعوه خالى نيست كه در هر وقت از خداى خود هرچه طلب كنند به اجابت رسد, پس در اين جا به صيغه جمع وروديافت تا چون يكى از خواص در وقت تلاوت فـاتحه ,ساير بندگان از اهل ايمان را در دعا شريك گرداند, حكم دعاى او در همه سريان نمايد و فيض فياض على العموم همه را احاطه كند.
و ايـضـا در خـبـرآمـده كـه حـضرت رسالت ر فرمود كه :خدا را به زبانى خوانيد كه بدان نافرمانى نـكرده باشيد, عرض كردندكه يارسول اللّه اين زبان , كه را باشد؟
فرمود بخوانيد بعضى از شما براى بعضى , يعنى درحق يكديگر دعاى خير كنيد,تا دعوت همه به زبان بى گناه باشد, زيرا كه هيچ يك بـه زبان ديگرى گناه نكرده و عصيان نورزيده , پس براى او دعاكردن , چنان باشد كه به زبان او و آن زبانى است كه نافرمانى از آن زبان از داعى صادر نشده .
و در صحيح ديگر وارد شده كه : چون مرد مومن براى برادر مومن خود, دعا كند, ملك موكل براى او آمين گويد وفرمايد كه دعاى تو درحق او مستجاب است , و حق سبحانه تورا نيز به مثل آنچه از بـراى بـرادر مـومن خود طلب نمودى , شفقت فرمود, پس چون مومنان را شفاعت درحق يكديگر ثابت شود, چرا كسى شك و شبهه نمايد, درشفاعت پيغمبر آخرالزمان ر درحق اهل عصيان , شعر:.
ما عاصيان اگرچه نداريم طاعتى ----- داريم روز حشر اميد شفاعتى .
و ايـن نيز گفته اند: هرگاه بنده لفظ اعبد جارى ساختى وعبادت را خاص كردى , از آن جا رايحه اسـتـقـلال به مشام افهام رسيدى و نزديك بدان بودى كه سر رشته مهم به عجب و تكبر كشد, اما چـون بـه صـيغه جمع مى خواند, مى داند كه درعبادت و استعانت شريك بسيار دارد, پس بر وفق ايـن عـقـيده مى گويد: خداوندا همه بندگان تو را مى پرستند و از تواستعانت مى جويند و من نيز يكى از ايشانم , اين صورت به جانب تواضع وتضرع بيشترمى كشد, شعر:.
به كام دل چو مى نوشى حريفان را صلائى زن ----- چو بزم عيش سازى دوستان را مرحبائى زن .
و بـرخـى نون را نون تعظيم دانند و مى شايد كه يك كس از روى تعظيم , خود را به لفظ جمع ياد كند و در اين جا تعظيم بنده , مشعر به تعظيم خداوند است , گوييا بنده را تنبيه نمايد كه چون در خـارج نماز باشى از ما و من گذر, اما در وقت نماز كه محل زمان عبوديت است , خود را به تعظيم يـاد كن تا بندگان را معلوم شود كه هربنده عبادت كننده و استعانت جوينده را رسد كه عظمت خود بر همه كائنات عرض كند.
بـدان كـه اول ايـن سـوره تـا اين آيه به طريق غيبت نازل گرديده , در اين آيه عدول از غيبت به خـطـاب شـده و اهـل بلاغت , عدول از غيبت به خطاب را التفات خوانند, و التفات در لغت واپس نگريستن باشد و دراصطلاح جمهور, تعبير است از معنى به يكى از طرق ثلاثه كه غيبت وخطاب و تكلم بود, بعد ازآن كه تعبير كرده باشداز اين معنى به يكى ديگر از آن , چنانچه از غيبت به خطاب يا به تكلم روند و به عكس آن , يا ازخطاب به تكلم آيند وبرعكس .
امـادرنزد سكاكى اعم است از آن كه نقل از يكى ازين طرق ثلاثه باشد به ديگرى يااز مقتضاى يكى از اين طرق باشد,نقل كنند به اسلوب ديگر.
پـس الـتـفـات درنزدسكاكى به تعبير واحد متحقق شود و نزديك جمهور به يك تعبير تحقق پذير نيست .
بـدان كـه الـتفات به زعم سكاكى اعم از التفات به زعم جمهور باشد, و وجه حسن التفات در نزد صـاحـب كـشـاف , آن بودكه نقل كلام ازاسلوبى به اسلوبى , نشاط سامع را تازه گرداند و ميل به اصـغـاى آن كـلام نـمايد, چه طبع آدمى از استماع يك نوع سخن ملول شود, پس چون كلام تازه شـنـود, مـوجـب رغبت او به استماع آن گردد, اين فايده عام است و در هركلام كه التفات باشد, جـارى اسـت , امـا هـر الـتـفاتى را درهر موقعى فايده مختصه نيز مى باشد, چنانچه در همين آيه وافى هدايه كه سواى نكته تنشيط سامع , فايده مختصه نيز دارد, و آن اين بود كه چون قارى بعد از ثناى الهى و فكر درربوبيت و ملكيت و رحمت بى تناهى , حجاب غفلت وپرده كثرت , از ديده شهود بردارد و از اهل مشاهده گردد, و ازمرتبه علم اليقين به درجه عين اليقين رسد, و ازبرهان به عيان انتقال نمايد و از غيبت به شهود آيد و بر سبيل مشافهه سخن گويد.
ديگر آن كه از اول سوره تا اين جا ثناست و ثنا درغيبت سزاست , و از اين جا تا آخر سوره , دعاست و دعا در حضوراولى است و رد سوال از كريم به طريق مشافهه , دور مى نمايد.
و يـكـى از مـفسرين مى گويد كه : دراين جا مضمرى است ,تقديرش آن كه قولوا: اياك نعبد واياك نـسـتـعـين يعنى كه اى بندگان چون دانستيد كه در اين جهان رب العالمين و در آن عالم مالك يـوم الـديـن مـنـم , پـس بـگوييد كه تو را درهر دو جهان يكى مى دانيم و درهر دو سرا از تو توفيق مى خوانيم .
در گـفـتـن اين كلمات بزرگوار ثواب بسيار روايت شده , از آن جمله در خبرى آمده كه هرگاه كاربربنده مومن تنگ شود و او به اين آيه شريفه مداومت نمايد, آن كار بر وى سهل و آسان گردد.
و ايـضـا ابـوطـلحه روايت كرده كه : در بعضى از حروب در خدمت رسول خدار بودم كه كار حرب بـراصحاب سخت شدوكارزار گرم گشت , ناگاه ديدم كه آن سرور سربرداشت وبه آسمان كرد و گفت يا مالك يوم الدين , اياك نعبد واياك نستعين , در آن وقت مشاهده نمودم كه سرهاى كفار از بدن آن اشرار جدا مى شد و روى به هزيمت نهادند و نمى ديديم كسى را كه شمشير زند, پس حرب مـنـتـفـى شد, از آن حضرت از كيفيت آن حال مستفسر شدم , فرمودند كه : فرشتگان به مدد من آمدند و گردن آن لعينان مى زدند.
اى عزيز حضرت خداوند عز شانه , بعد از تاسيس ضابطه عبادت و تمهيد قاعده استعانت كه موجب روا شـدن حـاجتهاست و برآمدن مرادها, تلقين بندگان مى فرمايد كه بزرگترين حاجتها, هدايت مـن اسـت مـر شـما را كه باعث رستگارى دنيا و فيروزى عقباست , و هيچ عون وعنايتى بهتراز آن نـيست كه اهل هدايت و اهتدا شويد, تا به منزل مقصود و موطن موعود توانيد رسيد كه بى حمايت بدرقه هدايت از باديه آرزو, راه به منزل مطلوب نتوان برد, پس طلب اهتدا كنيد از معبود مستعان بـه راه راسـتـى كـه موصل به مطالب دنيا ومقاصد عقبى و كرامت در اين و سعادت منزلين باشد, بدين وجه كه : اهدنا الصراط المستقيم .

بيان و تحقيق در جمله اهدناالصراطالمستقيم

بيان معانى صراط.

در كيفيت عبور از صراط.