|
|
|
|
الف) اولين آيه و سوره
شناسايى نخستين آيه و سورهاى كه نازل شدهاست، براى آنان كه سير نزول آيات قرآنى را پى مىگيرند و نيز آيات مربوط به هر موضوعى را از جهت تقديم و تاخير زمانى ملاحظه مىنمايند، بسيار مفيد و لازم است. تقريبا همه دانشوران علوم قرآنى در مباحث نزول قرآن، به اين مساله با دقت بسيار پرداختهاند. اضافه بر فايده عملى، بايد همه آفاق قرآن روشن باشد و در هيچ زمينهاى نقطه مبهمى در آن وجود نداشته باشد. از اين رو، حتى در جزئيات مربوط به قرآن، دقتهاى فراوان به كار رفته است.
در زمينه اولين آيه و سورهاى كه نازل شده محققان و قرآنشناسان عقيده دارند كه اولين سوره، سوره علق بوده كه پنج آيه اول آن در آغاز بعثت پيامبر نازل شده است. روايات نيز اين قول را تاييد مىكند: از امام صادق7 نقل شده است: اول ما نزل على رسول الله6، بسمالله الرحمن الرحيم × اقرا باسم ربك... (1) .
بخارى و مسلم در صحيح خود از عايشه حديثى را نقل كردهاند كه اولين وحى بر پيامبر را همراه با آيات اول سوره علق و رجوع پيامبر به خانه خديجه و ترديد آنحضرت در نبوت خود و رفتن به سوى ورقة بن نوفل و... تشريح مىكند. متاسفانه اين حديث را غالب نگارندگان تاريخ قرآن از جمله سيوطى در الاتقان و زرقانى در مناهلالعرفان نقل كردهاند. حتى التمهيد كه خود در بحث مربوط به وحى، قصه ورقةبننوفل را در حديثى مشابه نقل كرده و به شدت آن را رد مىنمايد، براى اثبات اين كه سوره علق اولين سوره است در دو قسمت به چنين حديثى استناد مىكند! (2) باتوجه به بديهى بودن اين قضيه كه همراه با بعثت پيامبر بوده است، اساسا نيازى بهتمسك به چنين احاديث مجعولى نيست.
بعضى گفتهاند: سوره «فاتحةالكتاب» نخستين سوره منزل است (3) . زمخشرى در كشاف ضمن آن كه از ابن عباس و مجاهد همين قول را نقل كرده، گفته است: «اكثر مفسران عقيده دارند اولين سورهاى كه نازل شده، سوره فاتحةالكتاب است.» (4)
اما اين سخن صحيح نيست; زيرا اولا اين افراد بسيار اندكند و ثانيا دانشمندان علوم قرآنى گفتهاند: سوره «حمد» اولين سوره كاملى است كه نازل شدهاست; اما به اعتبار نزول آيات، پيشتر پنج آيه سوره علق نازل شده است. (5)
سوره «فاتحةالكتاب» در ترتيب نزول براساس روايت جابر بن زيد پنجمين سوره، يعنى در شمار نخستين سورههايى است كه نازل شدهاند. براساس نقل كتب تاريخ و سيره، پيغمبر از همان آغاز بعثتخويش، نماز مىخواند و جمعى چون حضرت على و خديجه به او اقتدا مىكردند. در روايات نيز آمده است: لاصلاة الا بفاتحة الكتاب. بنابراين، سوره فاتحه از عتائق سورههاى قرآنى است كه در اول بعثت به طور كامل نازل گشته است.
ب) آخرين آيه و سوره
در مورد آخرين آيهاى كه نازل گشته است، اختلاف فراوانى وجود دارد. زرقانى در مناهل العرفان ده قول در اين زمينه نقل كرده است (6) .
برخى از اقوال عبارتند از:
1. آيه: واتقوا يوما ترجعون فيه الى الله... (7) . (به نقل از ابن عباس و ابى حاتم)
2. آيه: يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا مابقى من الربوا. (8) (به نقل از ابن عباس و ابن عمر)
3. آيه: يا ايها الذين آمنوا اذا تداينتم بدين الى اجل مسمى فاكتبوه (9) .
سيوطى مىگويد:
ميان رواياتى كه اين سه آيه را به عنوان آخرين آيه ذكر نمودهاند، منافاتى وجود ندارد; زيرا اين آيات همه يكباره نازل شدهاند. همان گونه كه در ترتيب مصحف به دنبال هم هستند و داستان آنها نيز يكى است. هر يك ازراويان بعضى از اين آيات را آخرين آيه دانستهاند كه در جاى خود صحيح است. (10)
زرقانى در مناهل العرفان، آيه 281 بقره را آخرين آيه نازل شده مىداند. وى مىنويسد: «در روايت ابن عباس نقل شده پيامبر پس از نزول اين آيه فقط نه شب زندگى كرد.»
4. آيه: اليوم اكملت لكم دينكم واتممت عليكم نعمتى ورضيت لكم الاسلام دينا (11) .
يعقوبى گفته است: آخرين آيه، همين بوده است كه نزولش در غديرخم هنگام نصب علىبن ابىطالب به امامت بودهاست. صاحب التمهيد، نظر يعقوبى را ترجيح مىدهد; زيرا اين آيه، اعلامى براى به كمال رسيدن دين و انذارى براى به پايان رسيدن وحى بوده است. وجه جمع ميان آيات پايانى سوره بقره و اين آيه اين است كه بگوييم آن آيات، آخرين آيات الاحكام بوده كه نازل شده، اما اين آيه آخرين آيات وحى بوده است. (12)
اما در مورد آخرين سورهاى كه نازل شده است، سه قول وجود دارد:
1. سوره مائده. 2. سوره براءة. 3. سوره نصر.
روايت منقول از امام صادق(ع) چنين است:
اول ما نزل على رسول الله(ص)، بسمالله الرحمن الرحيم × اقرا باسم ربك، وآخر مانزل عليه، اذا جاء نصر الله والفتح (13) .
بسيارى عقيده دارند كه سورههاى مائده و براءة آخرين سورههاى نازل شده بالقول المطلق نيستند، بلكه سوره توبه به اعتبار آيات آغازينش آخرين سوره بوده است.
آخرين سورهاى كه به طور كامل نازل شده، سوره نصر است.
ابن عباس گفته است: اذا جاء نصر الله آخرين سورهاى بوده است كه تماما نازل گشته است.
روايتشده وقتى سوره «نصر» نازل گشت، پيامبر آن را بر اصحاب قراءت كرد، همه شادمان شدند. عباس عموى پيامبر سوره را شنيد و گريست. پيامبر سبب گريه را پرسيدند. عباس جواب داد: گمان مىكنم اين سوره اعلام رحلتشماست. (14)
1. پنج آيه اول سوره مباركه علق اولين آياتى بوده كه نازل شده است.
2. سوره فاتحة الكتاب اولين و سوره نصر آخرين سورههايى هستند كه به طور كامل نازل شدهاند.
1. التمهيد، ج1، ص124; الميزان، ج20، ص378.
2. ر.ك: التمهيد، ج1، ص56 و 124.
3. ر.ك: صحيح بخارى، ج1، باب كيف كان بدءالوحى; الاتقان، ج1، ص76; مناهل العرفان، ج1، ص93.
4. كشاف، ج4، ص270.
5. دكتر راميار، تاريخ قرآن، ص592.
6. مناهل العرفان، ج1، ص97-100.
7. بقره (2) آيه 281.
8. همان، آيه 278.
9. همان، آيه 282.
10. الاتقان، ج1، ص87.
11. مائده (5) آيه 3.
12. ر.ك: التمهيد، ج1، ص128 و129.
13. الميزان، ج20، ص378.
14. ر.ك: مناهل العرفان، ج1، ص100; التمهيد، ج1، ص129; مجمع البيان، ج10، ص844; الميزان، ج20، ص378.
|
|
|
|