|
|
|
|
براساس اقوال مكتبهاى مختلف (كوفى، مكى، مدنى، بصرى و شامى) براى تعداد آيات قرآن اعداد متفاوتى به شرح زير ذكر شده است:
تعداد آيات ..... مآخذ
6000 ..... الجامع لاحكام القرآن: 1/ 64; البرهان: 1/ 249; الاتقان: 1/ 67.
6170 ..... الفهرست: 46.
6177 ..... البرهان: 1/ 251.
6204 ..... مقدمتان:247و250; التبيان:10/ 438;كشف الاسرار:10/ 682; روحالجنان: 5/ 613.
6205 ..... ترجمه تفسير طبرى: 1/ 7; مناهل العرفان: 1/ 336.
6210 ..... الفهرست: 46; مقدمتان: 246 و 247.
6211 ..... ترجمه تفسير طبرى: 1/ 7.
6212 ..... مقدمتان: 247; البرهان: 1/ 251.
6213 ..... ترجمه تفسير طبرى: 1/ 7.
6214 ..... التبيان:10/ 438;روحالجنان:5/ 613;الجامعلاحكامالقرآن:1/ 65; البرهان: 1/ 249.
6216 ..... مقدمتان: 246; الاتقان 1/ 67.
6217 ..... مقدمتان: 246; التبيان: 10/ 438; روحالجنان: 5/ 613.
6218 ..... مقدمتان: 246; البرهان: 1/ 249.
6219 ..... الجامع لاحكام القرآن: 1/ 65; البرهان: 1/ 251.
6220 ..... مقدمتان: 250.
6225 ..... الجامع لاحكام القرآن: 1/ 65; البرهان: 1/ 249; الاتقان: 1/ 67.
6226 ..... الفهرست: 47; مقدمتان: 247; البرهان: 1/ 249.
6236 ..... مقدمتان: 247; التبيان: 10/ 438; كشف الاسرار: 10/ 682; روحالجنان: 5/ 613.
..... مجمع البيان: 5/ 406; الجامع لاحكام القرآن: 1/ 65; البرهان: 1/ 249.
6247 ..... قرآن به كوشش رهنما: ص11.
6263 ..... الوافى: 2/ 274.
6360 ..... قرآن به كوشش رهنما: ص11.
6616 ..... الاتقان: 1/ 67.
6666 ..... كشف الاسرار: 10/ 682.
علاوه بر اعداد فوق، كتاب سير تحول قرآن (ج 1، ص 127، جدول شماره 14) برپايه محاسبه فراوانى تجمعى (1) ، آيات نازل شده در دوران بعثت را 6372 بهدست مىدهد. همچنين براساس جدول شماره 2 صفحه 18 اين كتاب مىتوان عدد 6228 را بهدست آورد.
تفسير مجمع البيان (ج 1، ص11) با ذكر اين كه: «عدد اهل الكوفة اصح الاعداد و اعلاها اسنادا; لانه ماخوذ من اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب7»، عدد 6236 را مرجح مىداند.
كتاب الدليل الكامل لآيات القرآن الكريم نيز در جدولى و همچنين معجم القرآن الكريم المفهرس تعداد آيات قرآن را 6236 به دست مىدهند. ضمنا حداقل آيات 6123 و حداكثر آن 6328 است.
براى تعداد كلمات قرآن اعداد زير ذكر شده است:
تعداد كلمات ..... مآخذ73440 ..... الكشكول: 2/ 147.
76440 ..... الكشكول: 2/ 146.
77277 ..... بصائر ذوى التمييز: 1/ 561; الاتقان: 1/ 70.
77434 ..... مقدمتان: 250.
77436 ..... مقدمتان: 248.
77437 ..... البرهان: 1/ 249; بصائر ذوى التمييز: 1/ 561; الاتقان: 1/ 70; الوافى: 2/ 274.
77439 ..... الفهرست: 47; مقدمتان: 246; كشف الاسرار: 10/ 682; الجامع لاحكام القرآن: 1/ 65;
..... البرهان: 1/ 249.
77460 ..... قرآن خطى ابن بواب: ص1 [به كوشش D.S.RICE ].
77701 ..... ترجمه تفسير طبرى: 1/ 7; مفسران شيعه: 26.
77934 ..... روح الجنان: 5/ 614; الاتقان: 1/ 70.
79239 ..... التبيان: 10/ 438; روح الجنان: 5/ 614.
79270 ..... روح الجنان: 5/ 613، مفسران شيعه: 26.
79277 ..... التبيان: 10/ 438.
79278 ..... التبيان: 10/ 438.
79287 ..... التبيان: 10/ 438.
86430 ..... مفتاح القرآن: ص80، بخش اشارية.
اما در اين تحقيق، ما عدد 77807 را به دست آوردهايم.
به علاوه اين مقايسه با چند كتاب ديگر نيز به عمل آمد كه تفاوتهاى جزئى به شرح زير در آنها به نظر رسيد:
اعداد ذكر شده براى كلمات هريك از سورهها، در تاريخ قرآن و پژوهشى در تاريخ قرآن كريم عينا بر يكديگر منطبق است; جز در مورد تعداد كلمات سوره الاسراء كه بهجاى 1533، 1433 كلمه در تاريخ قرآن ثبتشده است. لذا بر پايه آمار اين كتاب تعداد كل كلمات قرآن 82687 است.
در جدول السور ملحق به قرآن مبين (ص 1030 - 1033) اعداد ذكر شده عينا همان اعداد مذكور در پژوهشى در تاريخ قرآن كريم است; جز در مورد سوره انعام كه به جاى 3860، 3850 كلمه احصا شده است. بنابراين بر پايه آمار مآخذ، تعداد كلمات قرآن 82777 به دست مىآيد.
نتيجه محاسبه تعداد كلمات قرآن مجيد براساس چند ماخذ به ترتيب صعودى:
1- سير تحول قرآن (ج 1، جدول شماره 14، ص 116-127) 75666
2- سير تحول قرآن (ج 1، جدول شماره 11، ص 64-87) 75841
3- المعجم الاحصائى لالفاظ القرآن الكريم (جدول شماره 1-15) 77807
4- سير تحول قرآن (ج 1، جدول شماره 2، ص 18) 77948
5- قرآن، چاپ اعتمادالسلطنه (براساس صفحات قبل از سوره الفاتحة) 78596
6- بصائر ذوى التمييز (براساس شرح مذكور در هر يك از سورهها) 79158
7- كشف الحقائق عن نكت الآيات و الدقائق (برپايه اعداد سر سورهها) 80504
8- پژوهشى پيرامون آخرين كتاب الهى (ج 1، ص 212-217) 81757
9- كشف الاسرار (براساس اولين شرح النوبة الثانيه در هر يك از سورهها) 82003
10- تاريخ قرآن (ص 583-591) 82687
11- مفسران شيعه (ص 23-26) و جدول السور (1030-1033) 82777
12- پژوهشى در تاريخ قرآن كريم (ص 141-150) 82787
13- تاريخ جمع قرآن كريم (ص 195-198) 83679
اكنون با استفاده از جدول فوق (2) اين پرسش را مطرح مىكنيم:
اختلاف در تعداد كلمات قرآن كريم از كجاست؟
زركشى و سيوطى اين اختلاف را ناشى از «حقيقت و مجاز» و «لفظ و رسم» كلمه مىدانند.
اما آيا ميدان تغييرات (3) مشهود براى تعداد كلمات قرآن (75666 - 83679) يعنى 8013 كلمه، چنان كه زركشى و سيوطى خاطر نشان كردهاند واقعا مىتواند معلول حقيقت و مجاز و لفظ و رسم باشد؟
آيا اين تفاوت صرفا به سبب انتخاب (تعبير و تفسير) گوناگون واحد آمارى از طرف احصا كنندگان است (4) يا آن كه اصولا طريق شمارش كلمات، مثلا شمارش با دانههاى جو و يا احتمالا تواتر نقل قول غيردقيق از شمارشهاى پيشينيان، موجب اين قبيل اختلافات شده است؟
براى تشريح اين سؤال، بد نيست ميدان تغييرات را بيشتر مورد بررسى قرار دهيم.
اگر اختلافهايى نظير:
شماره سوره - نام سوره - ميدان تغييرات
5 - المائده - 105 (كلمه)
17 - الاسراء - 51
21 - الانبياء - 70
را با توجه به تعداد زياد كلمات اين سورهها بتوانيم ناشى از انتخاب (تميز و تعيين) واحد آمارى از طرف شمارش كنندگان بدانيم، آيا تفاوتهاى فاحشى را- از قبيل آنچه در زير مىآيد - مىتوان به اين گونه عوامل مربوط دانست؟
شماره سوره - نام سوره - ميدان تغييرات
4 - النساء - 895
6 - الانعام - 895
7 - الاعراف - 500
9 - التوبه - 2568
12 - يوسف - 196
16 - النحل - 1054
19 - مريم - 430
20 - طه - 340
23 - المؤمنون - 813
27 - النمل - 271
29 - العنكبوت - 1201
67 - الملك - 105
73 - المزمل - 87
96 - العلق - 21 (5)
1. آيه در لغت به معناى علامت و نشانه است و در قرآن در معانى ديگرى هم نظير معجزه، حكم، عبرت، موجودات، پيامبران و... به كار رفته است.
2. آيه در اصطلاحقرآنى بهكلمه ياكلماتى گفته مىشود كه از قبلو بعد خود جدا بوده و در ضمنسورهاى آمده باشد.
3. سوره به معناى علو و منزلت است. به مجموعهاى ازآيات قرآن كه با «بسمله» آغاز مىگردند (به استثناى سوره توبه) سوره گفته مىشود; زيرا كلام خدا و داراى منزلت است و يا از آن رو كه تلاوت آن موجب برترى مقام و منزلت قارى مىگردد.
4. بعضى از علل تقسيم قرآن به سورهها عبارتند از: موضوعات مختلف در سورهها، سهولت در فراگيرى، قراءت و حفظ قرآن، حفاظت قرآن از تحريف و بيان اعجاز قرآن حتى در سورههاى كوچك.
5. برخى از سورههاى قرآن يك نام و بعضى دو يا چند نام دارند. گرچه نام بسيارى از سورهها در زمان حيات پيامبر شايع بودهاست، اما نامگذارى سورهها توقيفى نيست.
6. سورههاى قرآن به چهار دسته بزرگ «السبع الطول»، «المئون»، «المثانى» و «المفصل» تقسيم شدهاند.
7. براساس آمار دقيقى كه فرهنگ آمارى كلمات قرآن كريم ارائه داده است، قرآن داراى 114 سوره، 6236 آيه و 77807 كلمه است.
1. فراوانى تجمعى (Cumulative requency) كه به آن فراوانى جمعى، انباشته، بسامد تراكمى و... نيز گفته مىشود، عبارت است از: مجموع فراوانىهاى مطلق، كه در اين مورد، حاصل جمع آيات نازله دوران بعثت است.
2. در اين جدول فقط به مآخذى تكيه شده است كه تعداد كلمات قرآن را سوره به سوره ذكر كردهاند و متعرض ساير مآخذى كه امكان مقايسه تعداد كلمات سوره به سوره را نمىدهند نشدهايم.
3. در اصطلاح آمارى، اختلاف بين بزرگترين و كوچكترين اندازه متغير را، دامنه گستردگى يا ميدان تغييرات مىنامند و آن را با حرف R (حرف اول واژه Range به معناى دامنه تغييرات) نشان مىدهند.
4. براى نمونه در كتاب سير تحول قرآن (ج1، ص 18) در پارهاى موارد، حروف لا، لم، هل، جزء كلمه متصل به آن و روى هم به عنوان يك واحد آمارى شمارش شده است; در صورتى كه در آمار ما هريك از اين حروف به عنوان كلمهاى مستقل به حساب آمده است.
5. ر.ك: فرهنگ آمارى كلمات قرآن كريم، ج1، ص28-34.
|
|
|
|