مساله 1159 - شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد از اين قرار است :
اول : شـك در چـيـزى كـه مـحـل به جا آوردن آن , گذشته است , مثل آن كه در ركوع شك كند كه حمد را خوانده يا نه .
دوم : شك بعد از سلام نماز.
سوم : شك بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم : شك كثيرالشك يعنى كسى كه زياد شك مى كند.
پنجم : شك امام در شماره ركعتهاى نماز در صورتى كه ماموم شماره آنها را بداند و همچنين شك ماموم در صورتى كه امام شماره ركعتهاى نماز را بداند.
ششم : شك در نماز مستحبى .
1 - شك در چيزى كه محل آن گذشته است مساله 1160 - اگر در بين نماز شك كند كه يكى از كارهاى واجب آن را انجام داده يا نه ,مثلا شك كند كه حمد خوانده يا نه , چنانچه مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد نشده ,بايد آنچه را كه در انـجام آن شك كرده به جا آورد, و اگر مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد شده به شك خود اعتنا نكند.
مـسـاله 1161 - اگر در بين خواندن آيه اى شك كند كه آيه پيش را خوانده يا نه يا وقتى آخرآيه را مى خواند شك كند كه اول آن را خوانده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند.
مساله 1162 - اگر بعد از ركوع يا سجود شك كند كه كارهاى واجب آن مانند ذكر و آرام بودن بدن را انجام داده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند.
مساله 1163 - اگر در حالى كه به سجده مى رود شك كند كه ركوع كرده يا نه , يا شك كند كه بعد از ركوع ايستاده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند.
مـسـاله 1164 - اگر در حال برخاستن شك كند كه تشهد را به جا آورده يا نه , بايد اعتنا نكندولى اگر شك كند كه سجده را به جا آورده يا نه , بايد برگردد و به جا آورد.
مـسـالـه 1165 - كـسـى كـه نـشـسـتـه يـا خـوابـيـده نـمـاز مى خواند, اگر موقعى كه حمد يا تسبيحات مى خواند, شك كند كه سجده يا تشهد را به جا آورده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند و اگـرپـيش از آن كه مشغول حمد يا تسبيحات شود, شك كند كه سجده يا تشهد را به جا آورده يا نه ,بايد به جا آورد.
مساله 1166 - اگر شك كند كه يكى از ركنهاى نماز را به جا آورده يا نه , چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده , بايد آن را به جا آورد,مثلا اگر پيش از خواندن تشهد شك كندكه دو سجده را به جا آورده يا نه , بايد به جا آورد و چنانچه بعد يادش بيايد كه آن ركن را به جاآورده بوده , چون ركن زياد شده نمازش باطل است .
مـسـالـه 1167 - اگـر شـك كند عملى را كه ركن نيست به جا آورده يا نه چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده , بايد آن را به جا آورد, مثلا اگر پيش از خواندن سوره شك كند كه حمدرا خوانده يا نه , بايد حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن يادش بيايد كه آن را به جا آورده بوده چون ركن زياد نشده نماز صحيح است .
مـساله 1168 - اگر شك كند كه ركنى را به جا آورده يا نه , چنانچه مشغول تشهد است اگرشك كند كه دو سجده را به جا آورده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر يادش بيايد كه آن ركن را به جا نياورده , در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده , بايد آن را به جا آورد و اگرمشغول ركن بعد شـده نـمـازش بـاطـل اسـت , مثلا اگر پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد كه دوسجده را بجا نياورده , بايد به جا آورد و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد نمازش باطل است .
مـسـالـه 1169 - اگـر شـك كند عملى را كه ركن نيست به جا آورده يا نه چنانچه مشغول كارى كـه بـعـد از آن اسـت شـده , بـايـد به شك خود اعتنا نكند, مثلا موقعى كه مشغول خواندن سوره اسـت ,اگـر شك كند كه حمد را خوانده يا نه , بايد به شك خود اعتنا نكند, و اگر بعد يادش بيايد كـه آن را بـه جـا نـيـاورده در صـورتى كه مشغول ركن بعد نشده , بايد به جا آورد و اگر مشغول ركـن بـعد شده نمازش صحيح است .
بنابراين اگر مثلا در قنوت يادش بيايد كه حمد را نخوانده , بايدبخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است .
مـسـالـه 1170 - اگـر شـك كـنـد كـه سلام نماز را گفته يا نه , يا شك كند درست گفته يا نه , چـنـانـچـه مشغول تعقيب نماز يا مشغول نماز ديگر شده , يا بواسطه انجام كارى كه نماز را به هم مـى زنـد,از حال نمازگزار بيرون رفته , بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر پيش از اينها شك كند, بـايـدسـلام را بـگـويـد.
اما اگر در صحيح گفتن سلام شك كند در هر صورت بايد به شك خود اعتناننمايد چه مشغول كار ديگر شده باشد يا نه .
2 - شك بعد از سلام مـسـاله 1171 - اگر بعد از سلام نماز شك كند كه نمازش صحيح بوده يا نه , مثلا شك كندركوع كرده يا نه , يا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت به شك خود اعتنا نكند, ولى اگر هر دو طرف شك او باطل باشد, مثلا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه سه ركعت خوانده يا پنج ركعت , نمازش باطل است .
3 - شك بعد از وقت مـسـالـه 1172 - اگـر بـعـد از گـذشتن وقت نماز شك كند كه نماز خوانده يا نه , يا گمان كند كـه نـخـوانده , خواندن آن لازم نيست , ولى اگر پيش از گذشتن وقت , شك كند كه نماز خوانده يـانه , يا گمان كند كه نخوانده , بايد آن نماز را بخواند بلكه اگر گمان كند كه خوانده , بايد آن را به جا آورد.
مساله 1173 - اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه نماز را درست خوانده يا نه به شك خوداعتنا نكند.
مساله 1174 - اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار ركعت نماز خوانده ولى نداند بـه نيت ظهر خوانده يا به نيت عصر, بايد چهار ركعت نماز قضا به نيت نمازى كه بر اوواجب است بخواند.
مـسـاله 1175 - اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا, بداند يك نماز خوانده ولى نداندسه ركعتى خوانده يا چهار ركعتى , بايد قضاى نماز مغرب و عشا را بخواند.
4 - كثير الشك (كسى كه زياد شك مى كند) مـساله 1176 - اگر كسى در يك نماز سه مرتبه شك كند, يا در سه نماز پشت سر هم مثلا درنماز صـبـح و ظـهـر و عصر شك كند, كثيرالشك است و چنانچه زياد شك كردن او از غضب ياترس يا پريشانى حواس نباشد, به شك خود اعتنا نكند.
مـسـاله 1177 - كثيرالشك اگر در به جا آوردن چيزى شك كند, چنانچه به جا آوردن آن نمازرا بـاطل نمى كند, بايد بنا بگذارد كه آن را به جا آورده , مثلا اگر شك كند كه ركوع كرده يا نه ,بايد بنا بگذارد كه ركوع كرده است , و اگر به جا آوردن آن نماز را باطل مى كند بايد بنا بگذاردكه آن را انـجـام نـداده مثلا اگر شك كند كه يك ركوع كرده يا بيشتر چون زياد شدن ركوع نمازرا باطل مى كند بايد بنا بگذارد كه بيشتر از يك ركوع نكرده است .
مـسـالـه 1178 - كسى كه در يك چيز نماز زياد شك مى كند, چنانچه در چيزهاى ديگر نمازشك كـند بايد به دستور آن عمل نمايد, مثلا كسى كه زياد شك مى كند سجده كرده يا نه اگردر به جا آوردن ركـوع شك كند بايد به دستور آن رفتار نمايد يعنى اگر ايستاده ركوع را به جاآورد و اگر به سجده رفته , اعتنا نكند.
مـساله 1179 - كسى كه در نماز مخصوصى مثلا در نماز ظهر زياد شك مى كند اگر در نمازديگر مثلا در نماز عصر شك كند, بايد به دستور شك رفتار نمايد.
مـسـاله 1180 - كسى كه وقتى در جاى مخصوصى نماز مى خواند زياد شك مى كند, نبايد درآنجا نماز بخواند و در غير آن جا كه نماز مى خواند اگر شكى براى او پيش آيد بايد به دستورشك عمل نمايد چون در آنجا كثيرالشك نمى باشد.
مـسـالـه 1181 - اگـر انـسان شك كند كه كثيرالشك شده يا نه , بايد به دستور شك عمل نمايد.
وكثيرالشك تا وقتى يقين نكند كه به حال معمولى مردم برگشته بايد به شك خود اعتنا نكند.
مـسـاله 1182 - كسى كه زياد شك مى كند, اگر شك كند ركنى را به جا آورده يا نه , و اعتنانكند بـعـد يـادش بيايد كه آن را به جا نياورده , چنانچه مشغول ركن بعد نشده , بايد آن را به جاآورد, و اگـر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است , مثلا اگر شك كند ركوع كرده يا نه واعتنا نكند, چـنـانـچه پيش از سجده يادش بيايد كه ركوع نكرده , بايد ركوع كند واگر در سجده يادش بيايد, نمازش باطل است .
مساله 1183 - كسى كه زياد شك مى كند, اگر شك كند چيزى را كه ركن نيست به جا آورده يا نه و اعـتنا نكند و بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده , چنانچه از محل به جا آوردن آن نگذشته بايد آن را بـه جـا آورد, و اگـر از مـحل آن گذشته نمازش صحيح است , مثلا اگر شك كند كه حمد خـوانـده يـا نه و اعتنا نكند, چنانچه در قنوت يادش بيايد كه حمد نخوانده , بايدبخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است .
5 - شك امام و ماموم مـسـاله 1184 - اگر امام جماعت در شماره ركعتهاى نماز شك كند مثلا شك كند كه سه ركعت خـوانده يا چهار ركعت , چنانچه ماموم يقين يا گمان داشته باشد كه چهار ركعت خوانده و به امام بفهماند كه چهار ركعت خوانده است , امام بايد نماز را تمام كند و خواندن نمازاحتياط لازم نيست و نيز اگر امام يقين يا گمان داشته باشد كه چند ركعت خوانده است و ماموم در شماره ركعتهاى نماز شك كند, بايد به شك خود اعتنا ننمايد.
6 - شك در نماز مستحبى مساله 1185 - اگر در شماره ركعتهاى نماز مستحبى شك كند, چنانچه طرف بيشتر شك ,نماز را بـاطـل مى كند, بايد بنا را بر كمتر بگذارد مثلا اگر در نافله صبح شك كند كه دو ركعت خواند يا سـه ركـعـت , بـايـد بـنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است و اگر طرف بيشتر شك , نماز راباطل نـمـى كـند, مثلا شك كند كه دو ركعت خوانده يا يك ركعت به هر طرف شك عمل كند,نمازش صحيح است .
مساله 1186 - كم شدن ركن , نافله را باطل مى كند بنابر احتياط واجب , ولى زياد شدن ركن ,آن را بـاطـل نـمـى كند, پس اگر يكى از كارهاى نافله را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه مشغول ركن بعد از آن شده بايد آن كار را انجام دهد و دوباره آن ركن را به جا آورد مثلا اگردر بين ركوع يادش بيايد كه سوره را نخوانده , بايد برگردد و سوره را بخواند و دوباره به ركوع رود.
مساله 1187 - اگر در يكى از كارهاى نافله شك كند, خواه ركن باشد يا غير ركن , چنانچه محل آن نگذشته , بايد به جا آورد و اگر محل آن گذشته , به شك خود اعتنا نكند.
مـساله 1188 - اگر در نماز مستحبى دو ركعتى , گمانش به سه ركعت يا بيشتر برود يا گمانش بـه دو ركـعـت يـا كـمـتـر بـرود بايد به همان گمان عمل كند, مثلا اگر گمانش به يك ركعت مى روداحتياطا بايد يك ركعت ديگر بخواند.
مساله 1189 - اگر در نماز نافله كارى كند كه براى آن سجده سهو واجب مى شود, يا يك سجده يا تشهد را فراموش نمايد, لازم نيست بعد از نماز, سجده سهو يا قضاى سجده و تشهدرا به جا آورد.
مـسـالـه 1190 - اگـر شـك كـنـد كـه نـماز مستحبى را خوانده يا نه , چنانچه آن نماز مثل نماز جـعفرطيار وقت معين نداشته باشد, بنا بگذارد كه نخوانده است .
و همچنين است اگر مثل نافله يـومـيـه وقت معين داشته باشد و پيش از گذشتن وقت شك كند كه آن را به جا آورده يا نه , ولى اگر بعداز گذشتن وقت شك كند كه خوانده است يا نه , به شك خود اعتنا نكند.
شكهاى صحيح مـسـاله 1191 - در نه صورت اگر در شماره ركعتهاى نماز چهار ركعتى شك كند, بايد فكرنمايد, پـس اگـر يـقـين يا گمان به يك طرف شك پيدا كرد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند و گرنه به دستورهايى كه گفته مى شود عمل نمايد و آن نه صورت از اين قرار است : اول : آن كـه بـعد از تمام شدن ذكر واجب سجده دوم شك كند دو ركعت خوانده يا سه ركعت ,كه بـايـد بـنـا بگذارد سه ركعت خوانده و يك ركعت ديگر بخواند و نماز را تمام كند و بعد ازنماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته به دستورى كه بعدا گفته مى شود به جاآورد.
دوم : شـك بين دو و چهار بعد از تمام شدن ذكر واجب سجده دوم , كه بايد بنا بگذارد چهارركعت خوانده و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند.
سوم : شك بين دو و سه و چهار بعد از تمام شدن ذكر واجب سجده دوم , كه بايد بنابر چهاربگذارد و بـعـد از نـماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته به جا آورد, ولى اگر بعد از سـجـده اول يـا پـيـش از تـمـام شدن ذكر واجب سجده دوم يكى از اين سه شك برايش پيش آيد مى تواند نماز را رها كند و دوباره بخواند.
چـهارم : شك بين چهار و پنج بعد از تمام شدن ذكر واجب سجده دوم , كه بايد بنابر چهاربگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجده سهو به جا آورد ولى اگر بعد از سجده اول ,يا پيش از تمام شـدن ذكـر واجب سجده دوم , اين شك , براى او پيش آيد, بنابر احتياطاستحبابى به دستورى كه گفته شد عمل كند اگر چه نمازش باطل است و بايد دوباره بخواند.
پـنجم : شك بين سه و چهار, كه در هر جاى نماز باشد, بايد بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته به جا آورد.
شـشم : شك بين چهار و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهدو يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته به جا آورد.
هفتم : شك بين سه و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد ودو ركعت نماز احتياط ايستاده به جا آورد.
هـشـتـم : شـك بـيـن سـه و چهار و پنج در حال ايستاده , كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و بعد از سلام نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته به جا آورد.
نـهـم : شـك بـيـن پـنج و شش در حال ايستاده بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دوسجده سهو به جا آورد.
مساله 1192 - اگر يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد نبايد نماز را بشكند و چنانچه نمازرا بـشـكـنـد مـعـصـيـت كـرده اسـت , پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند مثل روگـردانـدن از قـبله , نماز را از سر گيرد نماز دومش هم باطل است .
و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند, مشغول نماز شود نماز دومش صحيح است .
مساله 1193 - اگر يكى از شكهايى كه نماز احتياط براى آنها واجب است در نماز پيش آيد,چنانچه انـسـان نماز را تمام كند و بدون خواندن نماز احتياط نماز را از سر بگيرد معصيت كرده است .
پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند نماز را از سر گرفته , نماز دومش هم باطل است و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند, مشغول نماز شده نماز دومش صحيح است .
مساله 1194 - وقتى يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد چنان كه گفته شد, بايد فكركند ولـى اگر چيزهايى كه بواسطه آنها ممكن است يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا شود,از بين نـمى رود, چنانچه كمى بعد فكر كند اشكال ندارد, مثلا اگر در سجده شك كند مى تواندتا بعد از سجده , فكر كردن را تاخير بيندازد.
مـسـالـه 1195 - اگـر اول گـمـانـش به يك طرف بيشتر باشد, بعد دو طرف در نظر او مساوى شـود,بـايد به دستور شك عمل نمايد.
و اگر اول دو طرف در نظر او مساوى باشد و به طرفى كه وظـيـفـه اوسـت بنا بگذارد, بعد گمانش به طرف ديگر برود, بايد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند.
مـسـالـه 1196 - كـسـى كـه نـمى داند گمانش به يك طرف بيشتر است يا هر دو طرف در نظر اومـسـاوى اسـت بـايـد احـتـيـاط كـنـد و در هـر مـورد احـتياط, بطور مخصوصى است كه در كتابهاى مفصل گفته شده است .
مساله 1197 - اگر بعد از نماز بداند كه در بين نماز حال ترديدى داشته كه مثلا دو ركعت خوانده يـا سـه ركـعـت و بنا را بر سه گذاشته ولى نداند كه گمانش به خواندن سه ركعت بوده يا هردو طرف در نظر او مساوى بوده بايد نماز احتياط را بخواند.
مـسـاله 1198 - اگر موقعى كه تشهد مى خواند, يا بعد از ايستادن شك كند كه دو سجده را به جا آورده يا نه و در همان موقع يكى از شكهايى كه اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتفاق بيفتدصحيح مى باشد, براى او پيش آيد مثلا شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت , به احتياطمستحب بايد به دستور آن شك عمل كند و نمازش را هم دوباره بخواند.
مـسـالـه 1199 - اگـر پـيـش از آن كـه مشغول تشهد شود, يا در ركعتهايى كه تشهد ندارد پيش ازايـستادن , شك كند كه دو سجده را به جا آورده يا نه , و در همان موقع يكى از شكهايى كه بعداز تمام شدن دو سجده صحيح است , برايش پيش آيد نمازش باطل است .
مـسـالـه 1200 - اگـر مـوقـعـى كـه ايستاده بين سه و چهار يا بين سه و چهار و پنج شك كند و يادش بيايد كه دو سجده , يا يك سجده از ركعت پيش به جا نياورده نمازش باطل است .
مـسـالـه 1201 - اگر شك او از بين برود و شك ديگرى برايش پيش آيد, مثلا اول شك كندكه دو ركعت خوانده يا سه ركعت , بعد شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت , بايد به دستور شك دوم عمل نمايد.
مـسـالـه 1202 - اگر بعد از نماز شك كند كه در نماز مثلا بين دو و چهار شك كرده , يا بين سه و چهار, احتياط مستحب آن است كه به دستور هر دو عمل كند و نماز را هم دوباره بخواند.
هر چند اعاده تنها, ظاهرا كفايت مى كند.
مـسـالـه 1203 - اگـر بعد از نماز بفهمد كه در نماز شكى براى او پيش آمده ولى نداند ازشكهاى باطل بوده يا از شكهاى صحيح و اگر از شكهاى صحيح بوده كدام قسم آن بوده است بنابر احتياط مـستحب بايد به دستور شكهايى كه صحيح بوده و احتمال مى داده عمل كند و نمازرا هم دوباره بخواند.
هر چند از سر گرفتن و اعاده كفايت مى كند.
مـسـالـه 1204 - كـسـى كـه نـشـسته نماز مى خواند اگر شكى كند كه بايد براى آن يك ركعت نـمـازاحتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بخواند, بايد يك ركعت نشسته به جا آورد.
و اگر شكى كندكه بايد براى آن دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند, بايد دو ركعت نشسته به جا آورد.
مـسـاله 1205 - كسى كه ايستاده نماز مى خواند, اگر موقع خواندن نماز احتياط از ايستادن عاجز شود, بايد مثل كسى كه نماز را نشسته مى خواند حكم آن در مساله پيش گفته شد, نمازاحتياط را به جا آورد.
مساله 1206 - كسى كه نشسته نماز مى خواند, اگر موقع خواندن نماز احتياط بتواند بايستدبايد به وظيفه كسى كه نماز را ايستاده مى خواند عمل كند.
نماز احتياط مـساله 1207 - كسى كه نماز احتياط بر او واجب است بعد از سلام نماز بايد فورا نيت نمازاحتياط كـنـد و تـكـبير بگويد و حمد را بخواند و به ركوع رود و دو سجده نمايد پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است , بعد از دو سجده تشهد بخواند و سلام دهد و اگر دوركعت نماز احتياط بـر او واجب است بعد از دو سجده , يك ركعت ديگر مثل ركعت اول به جاآورد و بعد از تشهد سلام دهد.
مساله 1208 - نماز احتياط سوره و قنوت ندارد, و بايد نيت آن را به زبان نياورند و احتياطمستحب آن است كه سوره حمد و بسم اللّه آن را هم آهسته بگويند.
مساله 1209 - اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد, نمازى كه خوانده درست بوده , لازم نيست نماز احتياط را بخواند.
و اگر در بين نماز احتياط بفهمد, لازم نيست آن را تمام نمايد.
مـسـالـه 1210 - اگـر پـيـش از خـوانـدن نـمـاز احـتياط بفهمد كه ركعتهاى نمازش كم بوده , چـنـانـچـه كـارى كـه نـماز را باطل مى كند انجام نداده , بايد آنچه از نماز نخوانده بخواند و براى سـلام بى جا دو سجده سهو بنمايد.
و اگر كارى كه نماز را باطل مى كند, انجام داده , مثلا پشت به قبله كرده , بايد نماز را دوباره به جا آورد.
مـسـاله 1211 - اگر بعد از نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش به مقدار نماز احتياط بوده , مثلادر شك بين سه و چهار, يك ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده ,نمازش صحيح است .
مساله 1212 - اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز كمتر از نماز احتياط بوده ,مثلا در شـك بـين دو و چهار, دو ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده بنابر احـتـيـاط مـسـتحب بايد كسرى نماز را به نماز متصل نموده و نماز را هم دوباره بخواند.
هر چند دوباره خواندن كافى است .
مساله 1213 - اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز بيشتر از نماز احتياط بوده مثلا در شـك بـيـن سـه و چـهار يك ركعت نماز احتياط بخواند, بعد بفهمد نماز را دو ركعت خوانده , چنانچه بعد از نماز احتياط كارى كه نماز را باطل مى كند انجام داده , مثلا پشت به قبله كرده , بايد نـمـاز را دوباره بخواند و اگر كارى كه نماز را باطل مى كند انجام نداده بنابر احتياطمستحب دو ركعت كسرى نمازش را به جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
هر چند تنهااعاده كردن نماز كافى است .
مساله 1214 - اگر بين دو و سه و چهار شك كند و بعد از خواندن دو ركعت نماز احتياطايستاده , يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده لازم نيست دو ركعت نماز احتياط نشسته رابخواند.
مـسـالـه 1215 - اگـر بـيـن سـه و چهار شك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته يا يـك ركـعـت ايـسـتـاده را مى خواند, يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده بايد نماز احتياط را تمام كند و نمازش صحيح است .
مـسـاله 1216 - اگر بين دو و سه و چها رشك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط ايستاده را مـى خـوانـد پيش از ركوع ركعت دوم يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده , بايد بنشيند ونماز احتياط را يك ركعتى تمام كند و بنابر احتياط واجب نماز را دوباره بخواند.
مـساله 1217 - اگر در بين نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياطبوده , چـنانچه نتواند نمازاحتياط را مطابق كسرى نمازش تمام كند, بايد آن را رها كند و كسرى نماز را بـه جـا آورد و بنابر احتياط واجب , نماز را دوباره بخواند, مثلا در شك بين سه و چهاراگر موقعى كـه دو ركـعـت نـمـاز احتياط نشسته را مى خواند, يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده , چون نـمـى تـواند دو ركعت نشسته را به جاى دو ركعت ايستاده حساب كند, به احتياطواجب بايد نماز احتياط نشسته را رها كند و دو ركعت كسرى نمازش را بخواند و نماز را هم دوباره به جا آورد.
مـساله 1218 - اگر شك كند نماز احتياطى را كه بر او واجب بوده به جا آورده يا نه , چنانچه وقت نماز گذشته به شك خود اعتنا نكند, و اگر وقت دارد, در صورتى كه مشغول كار ديگرى نشده و از جـاى نـماز برنخاسته و كارى هم مثل رو گرداندن از قبله كه نماز را باطل مى كند انجام نداده بـايد نماز احتياط را بخواند و اگر مشغول كار ديگرى شده يا كارى كه نماز را باطل مى كند به جا آورده , يا بين نماز و شك او زياد طول كشيده , احتياط واجب آن است كه نمازاحتياط را به جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
مساله 1219 - اگر در نماز احتياط, ركنى را زياد كند, يا مثلا به جاى يك ركعت دو ركعت بخواند, نماز احتياط باطل مى شود بنابر احتياط واجب , و بايد دوباره نماز احتياط واصل نمازرا بخواند.
مـساله 1220 - موقعى كه مشغول نماز احتياط است اگر در يكى از كارهاى آن شك كند,چنانچه مـحـل آن نگذشته , بايد به جا آورد و اگر محلش گذشته , بايد به شك خود اعتنا نكند,مثلا اگر شـك كـنـد كه حمد خوانده يا نه , چنانچه به ركوع نرفته بايد بخواند, و اگر به ركوع رفته بايد به شك خود اعتنا نكند.
مـسـالـه 1221 - اگـر در شـمـاره ركـعـتهاى نماز احتياط شك كند, بايد بنا را بر بيشتر بگذارد ولى چنانچه طرف بيشتر شك نماز را باطل مى كند, بنارا بر كمتر بگذارد.
مساله 1222 - اگر در نماز احتياط چيزى كه ركن نيست سهوا كم يا زياد شود, سجده سهوندارد.
مساله 1223 - اگر بعد از سلام نماز احتياط شك كند كه يكى از اجزاء يا شرايط آن را به جاآورده يا نه , به شك خود اعتنا نكند.
مساله 1224 - اگر در نماز احتياط, تشهد يا يك سجده را فراموش كند, احتياط آن است كه بعد از سلام آن را قضا نمايد, اگر چه واجب نيست .
مـسـالـه 1225 - اگـر نـماز احتياط و قضاى يك سجده يا قضاى يك تشهد يا دو سجده سهو براو واجب شود, بايد اول نماز احتياط را به جا آورد.
مـسـالـه 1226 - حـكـم گـمـان در ركـعـتـهـاى نماز حكم يقين است , مثلا اگر در نماز چهار ركـعـتى انسان گمان دارد كه نماز را چهار ركعت خوانده نبايد نماز احتياط بخواند, ولى اگر در غـيـرركـعتها گمان پيدا كند بايد به احتياط عمل نمايد و دستور در هر موردى طور مخصوصى است كه در كتابهاى مفصل گفته شده است .
مـسـالـه 1227 - حـكم شك و سهو و گمان در نمازهاى واجب يوميه و نمازهاى واجب ديگرفرق ندارد, مثلا اگر در نماز آيات شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت , چون شك او در نماز دو ركعتى است , نمازش باطل مى شود.
سجده سهو مـسـالـه 1228 - بـراى چهار چيز بعد از سلام نماز, انسان بايد دو سجده سهو به دستورى كه بعدا گفته مى شود به جا آورد: اول : آن كه در بين نماز, سهوا حرف بزند.
دوم : آن كه در جايى كه نبايد نماز را سلام دهد مثلا در ركعت اول سلام دهد.
سوم : آن كه تشهد را فراموش كند.
چـهـارم : آن كـه در نـمـاز چـهـار ركـعتى بعد از سجده دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پـنـج ركـعـت و در دو مورد هم احتياط مستحب آن است كه سجده سهو بنمايد اول در جايى كه يـك سـجـده را فـرامـوش نـمـايـد, دوم آن كه در جايى كه بايد بنشيند مثلا موقع خواندن تشهد اشـتـبـاهـابـايـسـتـد يا در جايى كه بايد بايستد اشتباها بنشيند, مثلا موقع خواندن حمد و سوره اشتباهابنشيند.
مـسـالـه 1229 - اگـر انـسـان اشـتـبـاها يا به خيال اين كه نمازش تمام شده حرف بزند بايد دو سجده سهو به جا آورد.
مـسـالـه 1230 - براى حرفى كه از آه كشيدن و سرفه پيدا مى شود, سجده سهو واجب نيست ,ولى اگر مثلا سهوا آخ يا آه بگويد, بايد سجده سهو نمايد.
مـسـاله 1231 - اگر چيزى را كه غلط خوانده دوباره بطور صحيح بخواند براى دوباره خواندن آن سجده سهو واجب نيست .
مـسـالـه 1232 - اگر در نماز سهوا مدتى حرف بزند و تمام آنها يك مرتبه حساب شود, دوسجده سهو بعد از سلام نماز كافى است .
مـسـالـه 1233 - اگـر سهوا تسبيحات اربعه را نگويد يا بيشتر يا كمتر از سه مرتبه بگويد ,احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز دو سجده سهو به جا آورد.
مساله 1234 - اگر در جايى كه نبايد سلام نماز را بگويد سهوا بگويد: السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين يا بگويد: السلام عليكم بايد دو سجده سهو بنمايد, ولى اگر اشتباهامقدارى از اين دو سلام را بگويد, يابگويد السلام عليك ايهاالنبى ورحمة اللّه وبركاته احتياط مستحب آن است كه دو سجده سهو به جا آورد.
مساله 1235 - اگر در جايى كه نبايد سلام دهد اشتباها هر سه سلام را بگويد دو سجده سهوكافى است .
مساله 1236 - اگر يك سجده يا تشهد را فراموش كند و پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد, بايد برگردد و به جا آورد.
مـسـالـه 1237 - اگـر در ركـوع يـا بـعـد از آن يـادش بـيايد كه يك سجده يا تشهد را از ركعت پـيـش فـرامـوش كـرده , بـايـد بـعـد از سـلام نماز, سجده يا تشهد را قضا نمايد و بعد از آن براى تـشـهـدفـرامـوش شـده واجـب اسـت كـه دو سجده سهو بجا آورد و براى سجده فراموش شده احتياطمستحب آن است كه دو سجده سهو بجا آورد.
مساله 1238 - اگر سجده سهو را بعد از سلام نماز عمدا به جا نياورد, معصيت كرده و واجب است هر چه زودتر آن را انجام دهد و چنانچه سهوا به جا نياورد, هر وقت يادش آمد بايدفورا انجام دهد و لازم نيست نماز را دوباره بخواند.
مساله 1239 - اگر شك دارد كه سجده سهو بر او واجب شده يا نه لازم نيست به جا آورد.
مـسـاله 1240 - كسى كه شك دارد مثلا دو سجده سهو بر او واجب شده يا چهارتا, اگر دوسجده بنمايد كافى است .
مـسـاله 1241 - اگر بداند يكى از دو سجده سهو را به جا نياورده بايد دو سجده سهو به جاآورد و اگر بداند سهوا سه سجده كرده , بايد دوباره دو سجده سهو بنمايد.
دستور سجده سهو مساله 1242 - دستور سجده سهو اين است كه بعد از سلام نماز فورا نيت سجده سهو كند وپيشانى را به چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد و بگويد: بـسم اللّه وباللّه و صلى اللّه على محمد و آله يا بسم اللّه و باللّه اللهم صل على محمدو آل محمدولى بـهـتـر اسـت بگويد بسم اللّه و باللّه السلام عليك ايها النبى و رحمة اللّه و بركاته بعد بايدبنشيند و دوبـاره بـه سـجده رود و يكى از ذكرهايى را كه گفته شد بگويد و بنشيند و بعد ازخواندن تشهد سـلام دهد.
هرچند عدم شرطيت ذكر مخصوص مانند عدم شرطيت شرايطشجده در سجده سهو اقواى است .
آرى , آنچه در تحقق و صدق سجده معتبر است در سجده سهو نيز معتبر است .
قضاى سجده و تشهد فراموش شده مـسـالـه 1243 - سـجـده و تـشـهـدى را كـه انـسان فراموش كرده و بعد از نماز قضاى آن را به جـامى آورد,بايد تمام شرايط نماز: مانند پاك بودن بدن و لباس و رو به قبله بودن و شرطهاى ديگر را داشته باشد.
مـساله 1244 - اگر سجده يا تشهد را چند دفعه فراموش كند, مثلا يك سجده از ركعت اول ويك سـجده از ركعت دوم فراموش نمايد, بايد بعد از نماز, قضاى هر دو را با سجده هاى سهوى كه براى آنها لازم است به جا آورد, و لازم نيست معين كند كه قضاى كدام يك آنهااست .
مـساله 1245 - اگر يك سجده و تشهد را فراموش كند, احتياط واجب آن است كه هر كدام رااول فـرامـوش كـرده , اول قـضـا نمايد.
و اگر نداند كدام اول فراموش شده , بايد احتياطا يك سجده و تشهد و بعد يك سجده ديگر به جا آورد, يا يك تشهد و يك سجده و بعد يك تشهد ديگر به جا آورد تا يقين كند سجده و تشهد را به ترتيبى كه فراموش كرده قضانموده است .
مساله 1246 - اگر به خيال اين كه اول سجده را فرامش كرده , اول قضاى آن را به جا آورد وبعد از خواندن تشهد يادش بيايد كه اول تشهد را فراموش كرده احتياط واجب آن است كه دوباره سجده را قـضا نمايد.
و نيز اگر به خيال اين كه اول تشهد را فراموش كرده اول قضاى آن را به جا آورد, و بـعد از سجده يادش بيايد كه اول سجده را فراموش كرده , بنابر احتياط واجب بايد دوباره تشهد را بخواند.
مساله 1247 - اگر بين سلام نماز و قضاى سجده يا تشهد كارى كند كه اگر عمدا يا سهوا درنماز اتـفـاق بيفتد نماز باطل مى شود, مثلا پشت به قبله نمايد, بايد قضاى سجده تشهد را به جاآورد و نمازش صحيح است .
مساله 1248 - اگر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك سجده از ركعت آخر را فراموش كرده , بايد قضاى سجده اى را كه فراموش كرده به جا آورد و بعد از آن دو سجده سهو به جاآورد چه كارى كه نـمـاز را باطل مى كند كرده باشد يا نه .
و اگر تشهد ركعت آخر را فراموش كرده باشد, بايد قضاى تشهد را به جا آورد و بعد از آن دو سجده سهو به جا آورد.
مـسـالـه 1249 - اگـر بـيـن سـلام نـمـاز و قضاى سجده يا تشهد كارى كند كه براى آن سجده سهوواجب مى شود, مثل آن كه سهوا حرف بزند, بايد سجده يا تشهد را قضاكند.
مـساله 1250 - اگر نداند كه سجده را فراموش كرده يا تشهد را بايد هر دو را احتياطا قضانمايد و هر كدام را اول به جا آورد اشكال ندارد, و بايد يك بار سجده سهو نيز به جاآورد.
مساله 1251 - اگر شك دارد كه سجده يا تشهد را فراموش كرده يا نه , واجب نيست قضانمايد.
مـساله 1252 - اگر بداند سجده يا تشهد را فراموش كرده و شك كند كه پيش از ركوع ركعت بعد به جا آورده يا نه , احتياط مستحب آن است كه آن را قضا نمايد.
مـساله 1253 - كسى كه بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد, اگر براى كار ديگرى هم سجده سهوبر او واجب شود, بايد بعد از نماز سجده يا تشهد را قضا نمايد, بعد سجده سهو را به جاآورد.
مساله 1254 - اگر شك دارد كه بعد از نماز, قضاى سجده يا تشهد فراموش شده را به جاآورده يا نه , چنانچه وقت نماز نگذشته , بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد, و اگر وقت نماز هم گذشته , بنابر احتياط واجب بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد.
كم و زياد كردن اجزاء و شرايط نماز مـساله 1255 - هر گاه چيزى از واجبات نماز را عمدا كم يا زياد كند, اگر چه يك حرف آن باشد, نماز باطل است .
مساله 1256 - اگر بواسطه ندانستن مساله , چيزى از اجزاء نماز را كم يا زياد كند اگر آن جزءركن نباشد نمازش صحيح است اگر جاهل قاصر باشد, والا به احتياط واجب , نماز باطل است .
مساله 1257 - اگر در بين نماز بفهمد وضو يا غسلش باطل بوده يا بدون وضو يا غسل مشغول نماز شـده , بـايد نماز را به هم بزند و دوباره با وضو يا غسل بخواند, و اگر بعد از نماز بفهمد بايددوباره نماز را با وضو يا غسل به جا آورد و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مساله 1258 - اگر بعد از رسيدن به ركوع يادش بيايد كه دو سجده از ركعت پيش فراموش كرده , نـمازش باطل است .
و اگر پيش از رسيدن به ركوع يادش بيايد, بايد برگردد و دو سجده را به جا آورد و برخيزد و حمد و سوره يا تسبيحات را بخواند و نماز را تمام كند.
مـسـالـه 1259 - اگـر پـيـش از گـفـتـن الـسـلام علينا و السلام عليكم يادش بيايد كه دو سجده ركعت آخر را به جا نياورده , بايد دو سجده را به جا آورد و دوباره تشهد بخواند و نمازراسلام دهد.
مساله 1260 - اگر پيش از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر, از آخر نمازنخوانده , بايد مقدارى را كه فراموش كرده به جا آورد.
مـسـالـه 1261 - اگـر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر از آخر نماز رانخوانده , چنانچه كارى انجام داده كه اگر در نماز عمدا يا سهوا اتفاق بيفتد نماز را باطل مى كند, مثلا پشت بـه قبله كرده نمازش باطل است , و اگر كارى كه عمدى و سهوى آن نماز راباطل مى كند انجام نداده بايد فورا مقدارى كه فراموش كرده به جا آورد.
مساله 1262 - هر گاه بعد از سلام نماز عملى انجام دهد كه اگر در نماز عمدا يا سهوا اتفاق بيفتد نـماز را باطل مى كند, مثلا پشت به قبله نمايد و بعد يادش بيايد كه دو سجده آخر را به جانياورده نـمـازش بـاطـل اسـت , ولـى اگـر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند, يادش بيايدبايد برگردد و دو سجده اى را كه فراموش كرده به جا آورد و تشهد و سلام را دوباره بعد از آن بگويد و دو سجده سهو براى سلامى كه اول گفته به جا آورد و نمازش صحيح است و احتياطمستحب آن است كه اصل نماز را بعد از آن اعاده نمايد.
مساله 1263 - اگر بفهمد نماز را پيش از وقت خوانده , يا پشت به قبله يا به طرف راست يا به طرف چپ قبله به جا آورده , بايد دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
نماز مسافر مسافر بايد نماز ظهر و عصر و عشا را با هشت شرط, شكسته به جا آورد يعنى دو ركعت بخواند: شرط اول : آن كه سفر او كمتر از هشت فرسخ شرعى نباشد.
مـسـالـه 1264 - كـسـى كـه رفـتـن و برگشتن او هشت فرسخ است , اگر چه رفتن او كمتر از چهارفرسخ هم باشد, بايد نماز را شكسته بخواند.
مساله 1265 - اگر رفتن و برگشتن هشت فرسخ باشد بايد نماز را شكسته بخواند چه همان روز و شب بخواهد برگردد يا غير آن روز و شب .