و آمـده كـه بـعـد از سجده , روى مبارك آن حضرت , از گريه چنان بود كه گويادر آب فرو رفته باشد.
4 - بـعـد از فـراغـت از نماز طواف و پيش از سعى , مستحب است به نزدچاه زمزم رفته , از آب آن بخورد و به سر و پشت خود بريزد و بگويد: اللهم اجعله علما نافعا و رزقا واسعا و شفاء من كل داءوسقم .
پس از آن به طرف حجر الاسود و از آنجا به طرف صفا برود.

سعى بين صفا و مروه

مـسـالـه 198 - بر شخص حج گزار واجب است بعد از نماز طواف عمره مفرده بين دو كوه صفا و مروه سعى كند, و سعى بين دو كوه بايد احراز شود, بدين نحو كه از صفا به مروه برود و از مروه به صفا برگردد.
مـساله 199 - واجب است سعى بين صفا و مروه هفت مرتبه باشد, وهر مرتبه را يك شوط گويند, به اين معنا كه از صفا به مروه رفتن يك شوطاست و از مروه به صفا برگشتن نيز يك شوط.
مساله 200 - در سعى , واجب است شخص , اول از صفا شروع كند وبايد در دور هفتم به مروه ختم كـنـد, و اگـر از مروه شروع كند, هر وقت فهميدبايد اعاده كند, و اگر در بين سعى بفهمد, بايد سعى را از سر بگيرد و از صفاشروع كند.
مساله 201 - جايز است كه فرد سعى بين صفا و مروه را سواره طى كند, مثلا با ويلچر, چه در حال اختيار و چه با عذر, لكن پياده سعى كردن بهتر است .
مـسـاله 202 - طهارت از حدث و خبث , و ستر عورت در سعى لازم نيست , گرچه احوط, مراعات طهارت از حدث است .
مـساله 203 - واجب است سعى را بعد از طواف و نماز آن به جا آورد, واگر عمدا پيش از آنها به جا آورد, بـايـد بـعد از طواف و نماز سعى را اعاده كند,و اگر از روى فراموشى مقدم بدارد, اقوى آن است كه سعى را اعاده كند,همچنين است اگر از روى ندانستن مساله , آن را مقدم بدارد.
مساله 204 - سعى در طبقه فوقانى , اگر احراز نشود كه بين دو كوه است , اشكال دارد.
مـسـاله 205 - واجب است فرد در وقت رفتن به طرف مروه , متوجه مروه باشد, و در وقت رفتن به سـوى صـفا, متوجه صفا باشد, و اين وجوب توجه وضعى است . پس اگر عقب عقب برود يا پهلوى خـود را بـه طـرف صـفا يامروه كند و راه برود, سعى او باطل است و بايد آن مقدار را تدارك كند, مگراين كه محل آن گذشته باشد, كه در اين صورت سعى او اشكال دارد واحتياط در اتمام و اعاده است .
مـسـاله 206 - به جهت استراحت و رفع خستگى , نشستن يا خوابيدن در صفا يا مروه جايز است , و همين طور نشستن يا خوابيدن بين آنها براى رفع خستگى يا براى خوردن آب , و لازم نيست شخص عذرى داشته باشد,بنا بر اقوى .
مساله 207 - سعى هم مثل طواف ركن است و حكم ترك آن از روى عمد يا سهو, چنان است كه در حكم طواف بيان شد.
مساله 208 - زياد انجام دادن سعى , علاوه بر هفت مرتبه , از روى عمد, موجب باطل شدن آن است و فرد بايد آن را از سر بگيرد, نظير آنچه در طواف گذشت , ولى اگر رفت و برگشت را يك مرتبه حساب كرده و درنتيجه چهارده مرتبه سعى نموده , بنا بر اقوى سعى او صحيح است , هرچنداحوط اعـاده سـعـى اسـت , ولـى اگر در شوط سوم متوجه بشود كه رفت وبرگشت هر كدام يك شوط حساب مى شود و سعى خود را به هفت شوطخاتمه دهد, سعى او صحيح است .
مـساله 209 - اگر كسى به علت فراموشى زيادتر از هفت شوط سعى كند, چه كمتر از يك مرتبه يا بـيـشتر, سعى او صحيح است , و بهتر آن است كه شوط اضافى را رها كند, گر چه بعيد نيست كه بتواند آن را به هفت مرتبه برساند.
مـساله 210 - اگر كسى سعى را سهوا كمتر به جا آورد, واجب است هروقت يادش بيايد, آن را تمام كـنـد, و اگـر بـه وطـن خـود مـراجـعت كرده و براى اومشقت ندارد, بايد مراجعت كند, و اگر نـمـى تـوانـد يـا برايش مشقت دارد, بايدنايب بگيرد. هچنين اگر كسى سعى را سهوا ترك كند و تقصير يا حلق نمايد, از احرام خارج شده و هر وقت يادش آمد, بايد سعى را به جا آورد.
مـساله 211 - اگر شخص بعد از تقصير يا حلق , در تعداد اشواط سعى شك كرد, به شك خود اعتنا نـكند, و اگر مى داند هفت شوط را كامل به جاآورده , ولى شك در انجام زيادى سعى دارد, در اين صورت هم به شك خوداعتنا نكند و سعى او صحيح است .
مـسـالـه 212 - اگر كسى پس از تمام شدن سعى و فراغت از آن , شك كرد كه آن را صحيح انجام داده يا نه , به شك خود اعتنا نكند.
مساله 213 - اگر شخص در مروه بين هفت و نه به شوط شك كند, به شك خود اعتنا نكند, و اگر قبل از رسيدن به مروه بين هفت شوط و كمتر ازآن شك كند, ظاهرا سعى او باطل است .
مساله 214 - اگر كسى در اثناى سعى متوجه شود كه طواف او بيش ازهفت شوط بوده , مى تواند بـه اين نحو احتياط كند كه سعى را تمام نمايد وبعد از فوت موالات عرفيه بين شوط زايد طواف و مقدار باقيمانده تا چهارده شوط, طواف و نماز و سعى را اعاده كند و بعد تقصير يا حلق نمايد.
مـسـالـه 215 - كسى كه طواف و نماز طواف عمره را انجام داده , تاخيردر انجام سعى تا روز ديگر براو جايز نيست , اما تاخير در مدت كمتر از آن ,هرچند تا شب , مانعى ندارد.
مـساله 216 - اگر شخصى به جهت كنترل همراهان خود در حين سعى به عقب برگردد و بدون توجه مجددا همان مسافت را طى كند, و يا گمان كند در محل هروله , واجب است كه هروله كند و لذا برگردد و مقدارى را كه عادى طى كرده بود, با هروله تكرار كند, در اين دو صورت سعى او اشكال دارد و بايد آن را اعاده كند.

مستحبات سعى

1 - طهارت از حدث اكبر و حدث اصغر, اما شخص حائض , مى تواند با آن حال سعى نمايد.
2 - از آب زمزم بخورد, همان طوركه در مستحبات نمازطواف بيان كرديم .
3 - در صورت امكان در هنگام رفتن به طرف صفا حجرالاسود رااستلام كند و ببوسد, و در صورت ازدحام و كثرت جمعيت , به حجرالاسوداشاره كند.
4 - مـسـتحب است از درى كه روبه روى حجرالاسود است , با آرامش ووقار به سوى صفا رود, و بر بالاى صفا رفته , به خانه كعبه نظر كند و به ركنى كه حجرالاسود در اوست رو نمايد و حمد و ثناى الـهـى را بـه جـا آورد ونـعـمـتـهـاى الهى را به خاطر بياورد, آنگاه ذكرهاى زير را به تعدادى كه آمده بگويد: اللّه اكبر (هفت مرتبه ).
الحمدللّه (هفت مرتبه ).
لااله الا اللّه (هفت مرتبه ).
لا اله الا اللّه وحده لا شريك له , له الملك و له الحمديحيى و يميت و هو حى لايموت بيده الخير و هو على كل شي ء قدير (سه مرتبه ).
سپس صلوات بر محمد(ص ) و آل محمد(ع ) بفرستد و بگويد: اللّه اكبر على ما هدانا والحمد للّه على ما ابلانا والحمد للّه الحي القيوم والحمد للّه الحي الدائم (سه مرتبه ).
اشـهـد ان لاالـه الا اللّه و اشهد ان محمدا عبده و رسوله لانعبد الا اياه مخلصين له الدين ولو كره المشركون (سه مرتبه ).
اللهم اني اسالك العفو والعافية واليقين في الدنياوالاخرة (سه مرتبه ).
اللهم آتنا في الدنيا حسنة و في الا خرة حسنة و قناعذاب النار(سه مرتبه ).
اللّه اكبر (صد مرتبه ).
لا اله الا اللّه (صد مرتبه ).
الحمد للّه (صد مرتبه ).
سبحان اللّه (صد مرتبه ).
آنگاه بگويد: لا الـه الا اللّه وحـده وحـده انـجز وعده و نصر عبده و غلب الاحزاب وحده , فله الملك و له الحمد وحـده , الـلهم بارك لي في الموت و فيما بعد الموت , اللهم اني اعوذ بك من ظلمة القبر و وحشته اللهم اظلني في ظل عرشك يوم لاظل الا ظلك .
5 - مـسـتحب است هنگامى كه بر كوه صفا توقف مى كند, مكررا خود وخانواده خود و دينش را به خداوند متعال بسپارد و بگويد: اسـتـودع اللّه الـرحـمن الرحيم الذي لا تضيع ودائعه ديني ونفسي و اهلي , اللهم استعملني على كتابك و سنة نبيك وتوفني على ملته و اعذني من الفتنة .
پس بگويد: اللّه اكبر (سه مرتبه ).
سپس دعاى سابق را دو مرتبه تكرار كند, يك بار تكبير بگويد و باز دعا راتكرار كند, و اگر تمام اين عمل را نتوانست انجام دهد, هر قدر كه مى تواندبخواند.
6 - مـسـتـحـب اسـت كـه رو به كعبه نمايد و دعاى زير را بخواند, كه درروايت است كه حضرت امـيـرالـمـؤمنين على (ع ) هنگامى كه بر بالاى صفامى رفت , رو به قبله نموده , دستهايش را بلند مى كرد و اين دعا رامى خواند: الـلـهـم اغفر لي كل ذنب اذنبته قط فان عدت فعد على بالمغفرة فانك انت الغفور الرحيم , اللهم افـعل بي ما انت اهله فانك ان تفعل بي ما انت اهله ترحمني و ان تعذبني فانت غني عن عذابي و انا محتاج الى رحمتك فيا من انامحتاج الى رحمته ارحمني اللهم لا تفعل بي ما انا اهله فانك ان تفعل بـي مـا انـا اهـلـه تـغـذبـني و لم تظلمني اصبحت اتقي عدلك و لا اخاف جورك فيا من هو عدل لايجورارحمني .
پس بگويد: يا من لا يخيب سائله و لا ينفد نائله صل على محمد وآل محمد, واجرني من النار برحمتك .
7 - مـسـتـحـب است بر كوه صفا زمان زيادى را توقف كند. پيامبر خدا(ص )به اندازه خواندن يك سـوره بـقـره بـا تـانـى بر روى كوه صفا مى ايستادند. درحديث شريف وارد شده است هر كس كه بـخواهد مال او زياد شود, ايستادن بر صفا را طول دهد و هنگامى كه از صفا پايين مى آيد بايستد و متوجه خانه كعبه شود و بگويد: الـلـهـم انـي اعوذ بك من عذاب القبر و فتنته و غربته ووحشته و ظلمته و ضيقه و ضنكه , اللهم اظلني فى ظل عرشك يوم لاظل الا ظلك .
پس از آن كه مقدار ديگرى پايين آمد, كتف خود را برهنه كرده , بگويد: يا رب العفو يا من امر بالعفو يا من هو اولى بالعفو, يامن يثيب على العفو, العفو العفو العفو يا جواد يا كريم ياقريب يا بعيد, اردد على نعمتك و استعملني بطاعتك ومرضاتك .
8 - و مستحب است شخص پياده سعى نمايد و در مقدارى از سعى كه محل بازار عطاران است - و امـروزه اول و آخـر آن بـا چـراغ سبز مشخص شده است - هروله كند (يعنى مقدارى تندتر حركت كند, به طورى نه دويدن باشد و نه راه رفتن معمولى ), و بر بانوان هروله مستحب نيست , ووقتى به اولين ستون سبز رسيد, بگويد: بـسم اللّه و باللّه , واللّه اكبر, و صلى اللّه على محمد و اهل بيته , اللهم اغفر وارحم و تجاوز عما تعلم انـك انـت الا عـزالا جل الا كرم , واهدني للتي هي اقوم اللهم ان عملي ضعيف , فضاعفه لي و تقبله مني , اللهم لك سعيي , و بك حولي و قوتي تقبل منى عملي يا من يقبل عمل المتقين .
و همين كه از محل بازار عطاران گذشت , بگويد: ياذا المن والفضل والكرم والنعماء والجود اغفر لي ذنوبي , انه لا يغفر الذنوب الا انت .
و هنگامى كه به مروه رسيد, بالاى آن برود و آنچه را كه در صفا به جا آورده بود, به جا آورد دعاهاى آنجا را به ترتيبى كه ذكر شد, بخواند.
و پس از آن بگويد: الـلهم يا من امر بالعفو يا من يحب العفو يا من يعطي على العفو, يا من يعفو على العفو يا رب العفو, العفو العفوالعفو.
9 - مستحب است فرد در حال سعى گريه كند و خود را به گريه وادارد و دعابسيار كند و اين دعا را بخواند: اللهم اني اسالك حسن الظن بك على كل حال و صدق النية في التوكل عليك .

تقصير يا حلق

مـسـالـه 217 - در عمره مفرده , واجب است شخص بعد از آنكه سعى كرد,تقصير كند(مقدارى از نـاخـنـها يا مقدارى از موى سر يا شارب يا ريش خودرا بزند, و بهتر آن است كه اكتفا به زدن ناخن نـكـنـد) يا حلق نمايد (سر خودرا بتراشد), ولى در عمره تمتع , تراشيدن سر كفايت نمى كند بلكه حرام است .
مـسـالـه 218 - تقصير يا حلق نيز از عبادات است و بايد با نيت پاك وقصد اطاعت از خداوند به جا آورده شود و اگر كسى در انجام آن ريا كند,موجب بطلان عمره او مى شود, مگر آنكه آن را جبران كند.
مـسـالـه 219 - كسى كه تقصير يا حلق او محكوم به بطلان است , ولى بعد از آن محرمات احرام را به جا آورده , در صورتى كه جاهل به مساله باشد,كفاره ندارد, مگر در صيد, به تفصيلى كه در كتب فقهى آمده است .
مـساله 220 - اگر كسى در عمره مفرده بعد از سعى تقصير كند بعد به شك بيفتد كه آيا تقصيرى كه كرده صحيح است يا نه , تقصير او صحيح است .
مساله 221 - اگر كسى در عمره مفرده تقصير را فراموش كند, مى توانددر هر جايى تقصير كند, و اگـر به وطن بازگشته باشد, تقصير در همان جاهم كفايت مى كند, ولى بايد طواف نساء را اعاده كند, و اگر خودش نمى تواند بايد نايب بگيرد.
مساله 222 - اگر فردى سنى از فرد شيعى تقصير نمايد, اشكالى ندارد.
مـسـاله 223 - اگر كسى جهلا يا سهوا قبل از سعى تقصير كند و بعد ازسعى دوباره تقصير نمايد, چيزى بر او نيست .

طواف نساء و نماز آن

مساله 224 - طواف نساء و نماز آن در عمره مفرده , بايد بعد از تقصير ياتراشيدن سر انجام شود, و تا هـنگامى كه شخص طواف نساء و نماز آن رابه جا نياورد, زن يا شوهر بر او حلال نمى شود, و بنا بر احـتياط واجب , آنچه از زن بر او حرام شده بود نيز, مثل عقد كردن و خطبه خواندن و شاهدشدن , بر او حلال نمى شود.
مـسـاله 225 - طواف نساء و نماز آن , در كيفيت و واجبات و شرايط واحكام آن , مانند طواف عمره مفرده است كه قبلا بيان كرديم , جز اين كه دراينجا فرد بايد نيت طواف نساء كند.
مـساله 226 - طواف نساء اختصاص به مرد ندارد, بلكه بر زن و خنثى وخصى (اخته ) و بچه مميز, حتى بر عنين و كسانى كه انجام عمل زناشويى از آنها ممكن نيست , واجب است .
مـسـاله 227 - اگر كسى طواف نساء را فراموش كرد و به وطن خودبرگشت , پس اگر مى تواند بايد خودش برگردد و آن را به جا آورد, و اگرنمى تواند يا برايش مشقت دارد, بايد نايب بگيرد و تا زمانى كه آن راخودش يا نايبش به جا نياورده , زن يا شوهر بر او حلال نمى شود, و اگر دراين مدت نزديكى كرده , بايد يك هدى (قربانى ) به عنوان كفاره بدهد, كه احتياطا قربانى يك شتر باشد.
مـسـالـه 228 - اگـر شخصى , چندين عمره مفرده به جا آورده باشد و درهيچ كدام طواف نساء را انجام نداده باشد, يك طواف نساء براى تمام آنهاكفايت مى كند.
مـسـالـه 229 - اگـر كسى در عمره مفرده نايب باشد, احتياط آن است كه در طواف نساء نيت ما فى الذمه كند, گرچه مى تواند به نيت منوب عنه انجام دهد.
مـسـالـه 230 - اگـر شـخصى قبل از به جا آوردن طواف نساء با زوجه خوداز روى شهوت ملاعبه نمايد, كفاره دارد, مگر در صورت جهل .

طواف وداع

بر كسى كه مى خواهد از مكه خارج شود, مستحب است يك طواف به عنوان طواف وداع با نماز آن بـه جـا آورد, و در هر شوطى حجرالاسود و ركن يمانى را در صورت امكان استلام نمايد و چون به مـستجار رسيد,مستحباتى كه قبلا براى آن مكان ذكر شد, به جا آورد و آنچه مى خواهد دعانمايد, پـس از آن حـجـرلاسـود را اسـتـلام نـمايد و شكم خود را به خانه كعبه بچسباند, يك دست را بر حجرالاسود بگذارد و دست ديگر را به طرف درب خانه كعبه بگذارد و حمد و ثناى الهى نمايد و بر محمد(ص ) و آل او(ع )صلوات بفرستد و اين دعا را بخواند: اللهم صل على محمد عبدك و رسولك و نبيك و امينك وحبيبك و نجيك و خيرتك من خلقك الـلـهـم كما بلغ ‌رسالاتك و جاهد في سبيلك و صدع بامرك و اوذي في جنبك و عبدك حتى اتاه اليقين , اللهم اقلبني مفلحا منجحامستجابا بافضل ما يرجع به احد من و فدك من المغفرة والبركة والرحمة والرضوان والعافية .
و مـسـتـحـب است وقت بيرون آمدن از مسجدالحرام , از باب حناطين كه مقابل ركن شامى است خارج شود, و وقت بيرون رفتن يك درهم خرمابخرد و آن را به فقرا صدقه دهد.

احكام محصور و مصدود

مـساله 231 - مصدود عبارت است از كسى كه دشمن او را از به جا آوردن عمره يا حج , منع كند و محصور آن كسى است كه به واسطه بيمارى از به جاآوردن عمره يا حج باز بماند.
مساله 232 - اگر كسى به احرام عمره محرم شود, واجب است عمره راتمام كند. و اگر تمام نكند, در احرام باقى خواهد ماند.
مساله 233 - اگر كسى احرام عمره را بست و بعد از آن دشمن يا كس ديگر از قبيل عمال دولت يا غير آنها او را از رفتن به مكه منع كنند, و راه ديگرى جز آن راهى كه منع شده نباشد, يا اگر باشد, مـؤونـه آن را نـداشـتـه بـاشـد, مـى تـوانـد در هـمان محلى كه ممنوع شده , يك شتر يا گاو و يا گوسفندقربانى كند و از احرام خارج شود, و احتياط واجب آن است كه به نيت تحليل قربانى كند و بـنا بر احتياط واجب , قدرى از مو يا ناخن خود را بگيرد,و در اين صورت همه چيز حتى زن بر او حلال مى شود.
مـساله 234 - اگر بعد از احرام براى رفتن به مكه يا بر به جا آوردن اعمال پولى مطالبه كنند, پس اگر داشته باشد بايد بدهد, و اگر نداشته باشديا حرجى بر او باشد, ظاهرا حكم مصدود را دارد.
مـسـاله 235 - كسى كه محرم به احرام عمره شده و به واسطه بيمارى نتوانسته به مكه برود, اگر بـخـواهد محل شود, بايد قربانى كند, و بنا بر اقوى ,قربانى يا پول آن را به وسيله فرد امينى به مكه بفرستد و با او قرار كند كه درچه روز و چه ساعتى آن را در مكه ذبح كند و در آن روز معين تقصير كند.پس از آن , هرچه بر او احرام شده بود حلال مى شود, مگر زن .

مسائل متفرقه

مـسـالـه 236 - وقـتى كه درمسجدالحرام يا مسجدالنبى (ص ) يا مساجدديگر نمازجماعت منعقد مـى شـود, مـؤمـنـيـن نـبايد از آنجا خارج شوند و بايد درنماز جماعت آنان شركت كنند و با ساير مسلمين نماز را به جماعت بخوانند.
مـسـالـه 237 - در مـكـه و مـديـنه و در محل اقامت خود (هتلها ومسافرخانه ها), نبايد نماز را به جماعت بخوانند و مى توانند در جماعت ساير مسلمين در مساجد شركت كنند و نماز را به جماعت بخوانند.
مـسـالـه 238 - تـخـيـيـر بـين قصر و اتمام , در تمام شهر مكه و مدينه جارى است و اختصاص به مسجدالحرام و مسجدالنبى (ص ) ندارد.
مـسـاله 239 - كسى كه نماز را در مسجدالحرام به نحو استداره خوانده است , به طورى كه رو در روى امام جماعت و يا در طرفين او ايستاده بوده است , با وضع فعلى نياز به اعاده ندارد.
مـسـالـه 240 - در صورتى كه شخص نمازگزار وارد يكى از مساجد مكه معظمه و يا مدينه منوره شود و نماز جماعت خاتمه يافته باشد, مى تواندنماز فرادى را در همان جا و به شيوه آنان به جا آورد.
مـسـالـه 241 - حصيرهايى كه در عربستان مورد استفاده حجاج ايرانى وغير ايرانى واقع مى شود, سجده بر آنها جايز است .
مـسـالـه 242 - اگـر كسى نماز را به كيفيتى بخواند كه معلوم نيست موافق نظر اهل سنت باشد, مانند سجده كردن بر پشت نمازگزاران صف جلو, دراين صورت بايد نماز را اعاده كند.
س 243 - كسانى كه براى شركت در نماز مغرب در مكه و مدينه واردمساجد مى شوند و نمازهاى خود را با جماعت مى خوانند, آيا جايز است بلافاصله بعد از نماز جماعت , نماز عشاء را بخوانند يا نه ؟
ج - مانع ندارد, و اگر وقت نشده بايد صبر كنند.
س 244 - شركت در نماز جماعت مغرب اهل سنت , با توجه به اين كه وقت مغرب نزد آنها زودتر از مغرب شرعى نزد شيعيان است , آيا كفايت مى نمايد يا نه ؟
ج - در فرض مرقوم , جماعت صحيح است و اعاده ندارد.
مساله 245 - در ليالى مقمره (شبهاى مهتابى ) در مكه , كسانى كه نمازصبح را با ساير مسلمين به جـمـاعـت مـى خـوانـنـد, جماعت آنان صحيح است و اعاده ندارد, و فرقى بين شبهاى مهتابى و غيرمهتابى نيست .
مـساله 246 - سجده نمودن بر تمام اقسام سنگها, چه سنگ مرمرباشد يا سنگهاى معدنى يا سنگ گـچ و آهـك (قـبـل از آنـكـه پـخـتـه شـود),جـايـز اسـت و سـنـگـهايى كه در مسجدالحرام و مسجدالنبى (ص ) از اين قبيل است سجده بر آنها اشكال ندارد.
مساله 247 - در مسجدالحرام و مسجدالنبى (ص ), سجده كردن روى فرشهاى مسجد مانع ندارد و گذاشتن مهر جايز نيست , و لازم نيست افراددر جايى كه سنگفرش است نماز بخوانند, همچنين لازم نيست حصير يامثل آن با خود حمل كنند.
مساله 248 - اگر كسى در حرم چيزى پيدا كند, برداشتن آن كراهت شديد دارد, لكن اگر بردارد, در صـورتـى كـه ارزش آن كمتر از يك درهم باشد,مى تواند قصد تملك آن را بكند و آن را مصرف كـنـد و بـه صـاحـبـش ضامن نيست , و اگر از يك درهم بيشتر ارزش داشته باشد, بايد يك سال آن راتـعـريـف كـنـد و اگـر بـعد از يك سال صاحبش را پيدا نكرد, مخير است بين حفظ آن براى صاحبش يا صدقه دادن آن .
مساله 249 - برداشتن قران از مسجدالحرام , بدون اجازه از مسئولان ذى ربط, جايز نيست .
مساله 250 - برداشتن مقدارى سنگ از كوه صفا و مروه , جايزنيست .
مـسـالـه 251 - در تـطـهـير مسجدالحرام , به نحوى كه فعلا مى شويند وعين نجاست را برطرف مى كنند, بعد با ظرف آب قليل آن را مى شويند,علم به نجاست پيدا نمى شود و با فرض شك , نبايد اعتنا كرد.

مستحبات دخول به حرم

1 - همين كه حاجى به حرم رسيد, جهت دخول به حرم غسل نمايد.
2 - بـراى تـواضع و فروتنى نسبت به حضرت حق جل و علا, پابرهنه شود و نعلين خود را در دست گرفته , داخل حرم شود و اين عمل ثواب زيادى دارد و در وسائل الشيعه , در ابواب مقدمات طواف , روايـت اول از امام صادق (ع ) چنين آمده كه هركس به منظور تواضع براى خدا چنين كند,خداوند صدهزار سيئه از او محو مى كند و صدهزار حسنه براى او مى نويسدو صد هزار درجه به او مى دهد و صد هزار حاجت از او روا مى كند.
3 - وقـتى كه داخل حرم شد, مقدارى از گياه اذخر را بجود تا دهان اوبراى بوسيدن حجرالاسود خوشبو شود.
4 - وقت دخول به حرم اين دعا را بخواند: الـلهم انك قلت فى كتابك المنزل و قولك الحق : و اءذن فى الناس بالحج ياتوك رجالا و على كل ضامر ياتين من كل فج عميق . اللهم انى ارجوان اكون ممن اجاب دعوتك وقدجئت من شقة بعيدة و فـج عـمـيـق سـامـعـا لندائك و مستجيبالك مطيعا لامرك و كل ذلك بفضلك على واحسانك الي فلك الحمد على ما وفقتنى له ابتغي بذلك الزلفة عندك والقربة اليك والمنزلة لديك والمغفرة لـذنـوبي والتوبة على منها بمنك , اللهم صل على محمد و آل محمد و حرم بدني على النار و آمني من عذابك و عقابك برحمتك ياارحم الراحمين .

مستحبات دخول به مكه معظمه

براى ورود به مكه معظمه آدابى است كه مراعات آنها بر زائر مستحب است : 1 - غـسـل و نـيـت آن ايـن اسـت كه در موقع غسل كردن بگويد براى ورودبه مكه معظمه غسل مى كنم , قربة الى اللّه .
2 - با آرامش و وقار و در حالت خضوع و خشوع , وارد مكه شود.
3 - كسانى كه از راه مدينه منوره به مكه معظمه مى آيند, از قسمت بالاى مكه از عقبه مدينين وارد شوند و هنگام خروج از مكه از ذى طوى بيرون آيند.

آداب و مستحبات مكه معظمه

در مكه معظمه آدابى است كه لازم است زائرين محترم رعايت فرمايند: 1 - از آب زمـزم بياشامد كه شفاى دردهاست و مستحب است در آن حال بگويد: اللهم اجعله علما نافعا و رزقا واسعاوشفاء من كل داءوسقم نيز بگويد بسم اللّه و باللّه و الشكر للّه .
2 - ذكر خداوند جل و علا را بسيار بگويد.
3 - قـران تـلاوت كـند. در روايت آمده است كه هركس يك ختم قران درمكه معظمه به جا آورد, نمى ميرد تا اين كه رسول خدا(ص ) را رؤيت كند وماوى و منزلش را در بهشت ببيند.
4 - عباداتى از قبيل طواف و نماز را بسيار به جا آورد.
5 - به خانه خدا بنگرد, كه ثواب بسيار دارد.
6 - در هـر شـبـانه روز ده مرتبه طواف نمايد, سه طواف در اول شب , سه طواف , در آخر شب و دو طواف پس از دخول در صبح و دو طواف هنگام بعداز ظهر.
7 - هنگام توقف در مكه , به عدد ايام سال , يعنى سيصدوشصت مرتبه طواف نمايد, و اگر اين مقدار ممكن نشد, پنجاه و دو مرتبه , و اگر آن هم ميسور نبود, هر مقدارى كه مى تواند طواف كند.
8 - مـسـتـحب است فرد به نيابت از رسول خدا(ص ) و ائمه اطهار(ع ) وفاطمه زهرا(س ) و علما و صـلـحا و مؤمنين و خويشان و دوستان طواف كند,و مى تواند يك طواف به نيابت از چند نفر به جا آورد. در روايـت وارد شـده كـه شـخـصـى از امـام كاظم (ع ) پرسيد زمانى كه عازم مكه مى شوم , بسااشخاصى كه از من مى خواهند به جاى آنان طواف به جا آورم و قدرت اتيان طواف براى همه را ندارم . امام (ع ) فرمود پس از انجام اعمال خود,يك طواف و دو ركعت نماز بجا آور و, بگو اين طواف و نماز را به نيابت ازآنان به جا مى آورم , در اين صورت به هر كس بگويى به نيابت تو طواف ونماز به جا آوردم , راست گفته اى .
9 - داخـل خانه كعبه شود, خصوصا كسى كه سفر اول اوست , و مستحب است قبل از دخول غسل بنمايد و در وقت داخل شدن بگويد: اللهم انك قلت و من دخله كان آمنا فمنيى من عذاب النار.
سـپس دو ركعت نماز بين دو ستون بر سنگ قرمز بگذارد و در ركعت اول بعداز حمد, سوره حم سجده و در ركعت دوم , بعد از حمد, پنجاه وپنج آيه ازساير جاهاى قران بخواند.
10 - زمانى كه مى خواهد از مكه خارج شود, يك درهم خرما بخرد وآن را به فقرا صدقه دهد.
11 - در هر يك از چهار زاويه كعبه دو ركعت نماز بخواند و بعد از نمازاين دعا را بخواند: الـلـهـم مـن تـهيا او تعبا او اعد او استعد لوفادة الى مخلوق رجاء رفده و جائزته و نوافله و فواضله فاليك يا سيدي تهيئتي و تعبئتي و اعدادي واستعدادي رجاء رفدك ونوافلك و جائزتك , فلا تخيب الـيـوم رجـائي يا من لا يخيب عليه سائل و لا ينقصه نائل فاني لم آتك اليوم بعمل صالح قدمته و لا شـفـاعـة مـخـلـوق رجـوتـه و لـكني اتيتك مقرابالظلم والا ساءة على نفسي فانه لا حجة لي و لا عذرفاءساءلك يا من هو كذلك اءن تصلي على محمد و آله وتعطيني مسالتي و تقلبني برغبتي و لا تـردني مجبوهاممنوعا و لا خائبا يا عظيم يا عظيم يا عظيم ارجوك للعظيم , اءساءلك يا عظيم اءن تغفر لي الذنب العظيم لا اله الا انت .
و مستحب است هنگام خروج از كعبه , سه مرتبه اللّه اكبر بگويد. پس بگويد: اللهم لا تجهد بلاءنا ربنا و لا تشمت بنا اعداءنا فانك اءنت الضار النافع .
بعد پايين آمده , پله ها را دست چپ خود قرار دهد. كعبه را استقبال نمايد ونزد يك پله ها دو ركعت نماز بخواند.
12 - از مـسـتحبات مكه , زيارت مكانهاى با شرافت آن است , مانندزيارت زادگاه رسول خدا(ص ) زيارت خانه حضرت خديجه (س ) كه محل زادگاه حضرت فاطمه (س ) نيز هست .
13 - رفـتن به غار حرا كه در جبل النور است , و آن غارى است كه رسول خدا(ص ) قبل از نبوت در آن مكان خدا را عبادت مى كرده و محل نزول وحى بر آن حضرت است .
14 - رفتن به غار ثور كه در جبل الثور است , و آن كوهى است كه رسول خدا(ص ) قبل از هجرت از مكه به مدينه , از شر كفار در آن محل مخفى شدند.
15 - تـصميم بر آمدن مجدد به حج داشته باشد, كه موجب طول عمرنيز مى شود. امام صادق (ع ) فرمود: من رجع من مكة و هو ينوى الحج من قابل زيد فى عمره .
كسى كه از مكه معظمه برگردد, در حالى كه نيت بازگشت به حج را داشته باشد, خداوند عمر او را طولانى و حيات بيشترى به اوعطا مى فرمايد.
16 - زيـارت قـبـور حضرت خديجه (س ) و حضرت ابوطالب (ع ) عموى گرامى پيامبر اكرم (ص ) و حـضـرت عـبـدمناف و حضرت عبدالمطلب (ع )ازاجداد پيامبر اكرم (ص ) و قبر حضرت آمنه بنت وهب (س ) مادر پيامبراكرم (ص ) و زيارت قبر حضرت قاسم (ع ) فرزند پيامبر اكرم (ص ) درقبرستان ابوطالب در حجون در دامنه كوه .

مستحبات داخل شدن به مسجدالحرام

1 - غسل كند.
2 - با حالت سكينه و وقار وارد شود و هر كس با خشوع وارد شود,خداوند گناه او را مى بخشد.
3 - با پاى برهنه وارد مسجدالحرام شود.
4 - وارد شدن از باب بنى شيبه , كه اكنون داخل مسجدالحرام است وظاهرا مقابل باب السلام واقع شده است .
5 - خواندن ادعيه ماثوره از اهل بيت (ع ).
مستحب است محرم بر درب مسجدالحرام ايستاده , بگويد: السلام عليك ايها النبي و رحمة اللّه وبركاته , بسم اللّه و باللّه وماشاءاللّه , السلام على انبياءاللّه و رسله , السلام على رسول اللّه السلام على ابراهيم خليل اللّه , والحمدللّه رب العالمين .
و در روايت ديگر وارد است كه نزد درب مسجد بگويد: بـسـم اللّه و باللّه و من اللّه الى اللّه و ماشاءاللّه و على ملة رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله , و خير الا سماء للّه , والـحـمـدللّه والـسلام على رسول اللّه , السلام على محمدبن عبداللّه , السلام عليك ايها النبي و رحـمـة اللّه و بـركـاتـه , الـسـلام عـلى انبياءاللّه و رسله ,السلام على خليل اللّه الرحمن السلام على الـمرسلين والحمدللّه رب العالمين , السلام علينا و على عباداللّه الصالحين , اللهم صل على محمد و آل محمد و بارك على محمد و آل محمد وارحم محمدا و آل محمد كما صليت و باركت و ترحمت عـلـى ابـراهـيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد اللهم صل على محمد وآل محمد عبدك و رسولك الـلـهـم صـل عـلـى ابـراهـيـم خـلـيـلـك وعـلـى انبيائك و رسلك و سلم عليهم , و سلام على المرسلين والحمدللّه رب العالمين اللهم افتح لي ابواب رحمتك واستعملني في طاعتك و مرضاتك واحـفـظني بحفظ الا يمان ابدا ما ابقيتني جل ثناء وجهك , الحمدللّه الذي جعلني من وفده وزواره وجعلني ممن يعمر مساجده , و جعلني ممن يناجيه اللهم اني عبدك و زائرك في بيتك و على كل مـاتى حق لمن اتاه وزاره , و انت خير ماتى واكرم مزور فاسالك يا اللّه يا رحمن بانك انت اللّه لااله الا اءنت وحدك لا شريك لك باءنك واحد احدصمد لم يلد ولم تولد ولم يكن له (لك خ ل ) كفوا احد, و ان مـحـمدا عبدك و رسولك صلى اللّه عليه و على اهل بيته يا جواديا كريم يا ماجد يا جبار يا كريم اسالك ان تجعل تحفتك اياى بزيارتي اياك اول شي ء تعطيني فكاك رقبتي من النار.
پس سه مرتبه بگويد: اللهم فك رقبتي من النار.
سپس بگويد: و اوسـع عـلى من رزقك الحلال الطيب وادرا عني شرشياطين الجن والا نس و شر فسقة العرب والعجم .
سپس داخل مسجدالحرام شود و رو به كعبه دستها را بلند نموده , بگويد: الـلهم اني اسالك في مقامي هذا و في اول مناسكي ان تقبل توبتي و ان تتجاوز عن خطيئتي و ان تضع عني وزري ,الحمدللّه الذي بلغني بيته الحرام اللهم اني اشهد ان هذا بيتك الحرام الذي جعلته مثابة للناس و امنا مباركا و هدى للعالمين اللهم اني عبدك والبلد بلدك والبيت بيتك جئت اطلب رحـمـتـك و اؤم طاعتك مطيعا لا مرك راضيا بقدرك اسالك مسالة الفقيراليك الخائف لعقوبتك اللهم افتح لي ابواب رحمتك واستعملني بطاعتك و مرضاتك .
بعد به سوى كعبه خطاب كند و بگويد: الحمدللّه الذي عظمك و شرفك و كرمك وجعلك مثابة للناس و امنا مباركا و هدى للعالمين .
و مستحب است وقتى كه محاذى حجرالاسود شد, بگويد: اشـهـد ان لا الـه الااللّه وحـده لا شـريـك له و اشهد ان محمداعبده و رسوله آمنت باللّه و كفرت بالجبت والطاغوت واللات والعزى و بعبادة الشيطان و بعبادة كل ند يدعى من دون اللّه .
و هنگامى كه نظرش به حجرالاسود افتاد, متوجه به سوى او شود و بگويد: الـحـمـدللّه الذي هدانا لهذا و ما كنا لنهتدى لولا ان هدانا اللّه سبحان اللّه والحمدللّه ولا اله الا اللّه واللّه اكبر, اللّه اكبر من خلقه واللّه اكبر مما اخشى واحذر, لا اله الا اللّه وحده لا شريك له , له الملك و لـه الـحـمـد يحيي و يميت و يميت و يحيي و هوحى لايموت بيده الخير و هو على كل شئ قدير, الـلـهـم صل على محمد و آل محمد و بارك على محمد و آله كافضل ماصليت و باركت و ترحمت عـلـى ابـراهـيم و آل ابراهيم انك حميدمجيد, و سلام على جميع النبيين والمرسلين والحمدللّه رب العالمين اللهم اني اومن بوعدك واءصدق رسلك واءتبع كتابك .
و در روايت معتبر وارد شده است وقتى كه نزديك حجرالاسود رسيدى ,دستهاى خود را بلند كن و حمد و ثناى الهى را به جا آور, و صلوات برپيغمبر(ص ) بفرست و از خداوند عالم بخواه كه حج تو را قـبـول كند. پس ازآن حجرالاسود را بوسيده , و اگر بوسيدن ممكن نشد استلام نما, و اگر آن هم ممكن نشد به آن اشاره كن و بگو: الـلهم امانتي اديتها و ميثاقي تعاهدته لتشهد لي بالمؤافاة اللهم تصديقا بكتابك و على سنة نبيك صـلواتك عليه وآله اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شريك له و ان محمداعبده و رسوله آمنت باللّه و كفرت بالجبت والطاغوت والات والعزى و عبادة الشيطان و عبادة كل ند يدعى من دون اللّه .
و اگر نتوانستى همه را بخوانى , بعضى را بخوان و بگو: اللهم اليك بسطت يدي و فيما عندك عظمت رغبتي فاقبل سبحتي واغفرلي وارحمني , اللهم اني اعوذ بك من الكفر والفقر و مواقف الخزى في الدنيا والا خرة .

اعمال و آداب مدينه منوره

مـسـتـحـب اسـت شخصى كه به حج مشرف مى شود, براى زيارت حضرت رسول (ص ) و حضرت زهرا(س ) و ائمه بقيع (ع ) و ساير مشاهد مشرفه , به مدينه منوره مشرف شود.
از حـضـرت عـلـى (ع ) نـقل شده كه : زيارت بيت اللّه الحرام را به زيارت رسول خدا(ص ) و زيارت قـبورى كه خداوند حق آنها و زيارت آنها را بر شمالازم نموده تمام كنيد, به زيارت آن حضرت امر شده ايد و ترك آن جفاست .
و از امـام صـادق (ع ) نقل شده : هر يك از شما حج به جا آورد, پايان حج خود را زيارت ما قرار دهد, كه زيارت ما متمم حج است . ((4)) لـذا بـر زائرين محترم است كه نسبت به اعمال مدينه منوره غفلت نورزند و وقت خود را به بطالت نگذرانند, بلكه در اين مدت كوتاهى كه ميهمان رسول خدا(ص ) هستند, حق ميهمانى را خوب ادا كـنـنـد و وقـت خودرا در عبادت و زيارت و دعا و نماز, مخصوصا در مسجد رسول اللّه (ص )صرف نمايند, چون در احاديث آمده است يك نماز در مسجدالنبى (ص ),معادل است با هزار نماز, ((5)) و بـر حـسـب روايـات ديـگـر, بـرابر است با ده هزارنماز ((6)) . در روايت آمده است كه چهار قصر از قـصـرهـاى بـهشت دردنياست : 1- مسجدالحرام , 2 - مسجدالنبى (ص ), 3 - مسجدبيت المقدس , 4-مـسـجد كوفه . ((7)) و چه خوب است كه زائرين محترم تمام نمازهاى يوميه و نمازهاى ديگر را (نـمازهاى قضا يا نمازهاى مستحبى مثل نماز زيارت و نماز خواندن و اهداى ثواب آن به ديگران ), در مسجدرسول خدا(ص ) به جا آورند.
الـبـته شايان ذكر است همان طور كه براى مكه مكرمه حرم معينى است - كه قبلا بيان شد - براى مـدينه منوره هم در روايات حد حرم بيان شده ,كه بين دو كوه عائر و وعير در شرق و غرب مدينه اسـت كـه ايـن شـهـر رادربـرگرفته , و صيد كردن و قطع درخت در اين شهر نارواست , هر چند حمل بر كراهت شده است . ((8))

زيارت رسول خدا(ص ) و كيفيت آن

قـبـل از نقل زيارت پيامبر اكرم (ص ) و آداب آن , چند روايت به عنوان تبرك در ثواب زيارت رسول خدا(ص ) بيان مى شود, تا ان شاءاللّه با بصيرت كامل به اين اعمال بپردازيم .
1 - پـيامبر خدا(ص ) فرمودند:هر كس مرا در حيات من يا پس از مرگ زيارت كند, در روز قيامت در جوار من خواهد بود. ((9)) 2 - و در حـديـث ديـگـرى آمـده كه رسول خدا(ص ) فرمودند: هر كس به زيارت من آيد, در روز قيامت شفيع او خواهم بود. ((10))