على بن عيسى اربلى

(وفات693هـ.ق)

ولادت :

وى، ابو الحسن على بن عيسى بن ابى الفتح اِربلى، از علماى قرن هفتم هجرى مى باشد.
او در خاندانى اهل علم به دنيا آمد. پدرش حاكم إربل بوده و نسبت اربلى مربوط به شهر إربل از شهرهاى شمال عراق است.
فرزندان او نيز اهل علم بوده اند و شخصيت هايى انديشمند، فاضل و اهل شعر و ادبيات مى باشند، مانند:
1 - تاج الدين محمد كه ديوان شعرى از او به يادگار مانده است.
2 - نوه او عيسى بن تاج الدين محمد، كه مانند پدر و جد خود، اهل علم و ادب بوده است.
3 - نوه ديگر او، شرف الدين، احمد بن محمد، شخصيتى فاضل و اديب بوده و از جد خود اجازه نقل كتاب كشف الغمة را گرفته كه در پايان يك نسخه خطى آن موجود است.

مقام علمى :

در مقام علمى على بن عيسى اربلى همين بس كه اثرى ارزشمند مانند كتاب كشف الغمة از خود به يادگار گذاشته كه تسلط او را بر احاديث وسيره و تاريخ و كلام و علوم مختلف ديگر نشان مى دهد.
علماى شيعه جز ثناگويى هيچ درباره آن بزرگ مرد ندارند و حتى عالمى متعصب از اهل تسنن چون "فضل بن روزبهان" كه در رد علامه حلى كتاب نوشته، وقتى به نام اربلى مى رسد مى گويد:"اماميه متفق اند كه على بن عيسى اربلى از بزرگ ترين علماى آنها است و آثارش هيچگاه كهنه و پوسيده نمى شود. او قابل اعتماد و مورد وثوق در نقل است".
شيخ جمال الدين احمد بن طاووس درباره كشف الغمه اربلى اين اشعار را سروده است:ألا قل لجامع هذا الكتاب يمينا لقد نلت أقصى المرادو أظهرت من فضل آل الرسول بتأليفه ما يسوء الأعادييعنى: "به نگارنده اين كتاب بگوئيد، سوگند كه چه زيبا حق مطلب را ادا نمودى.تو با نگارش اين كتاب فضايل خاندان رسول خدا را آشكار نمودى و آنچه دشمنان آن حضرت را ناراحت مى كند گفتى".

اساتيد :

1 - سيد ابن طاووس صاحب كتاب "إقبال الأعمال"
2 - على بن فخار
3 - ابن ساعى بغدادى
4 - ابو عبد الله گنجى شافعى
5 - شيخ رشيد الدين محمد بن قاسم صاحب كتاب "المستغيثين بالله".

شاگردان :

على بن عيسى شاگردان فراوانى تربيت نموده كه نام بسيارى از آنان در اجازه هايى كه به آنان داده ثبت است.از بزرگ ترين شاگردان وى مى توان به:
1 - علامه حلى
2 - شيخ رضى الدين، برادر علامه حلى
3 - فرزندش شيخ تاج الدين محمد اشاره كرد.

تأليفات :

عالم فاضل و انديشمند متعهد على بن عيسى اربلى در زمينه هاى مختلف تأليفات ارزنده اى دارد، مانند:
1 - كشف الغمة في معرفة الأئمة عليهم السلام.كتابى است در نوع خود كم نظير كه بحث هاى اصول دين پيرامون عصمت و ولايت و اثبات مذهب تشيع را همراه با بحث هاى ادبى و تاريخى آورده است.مؤلف، اين كتاب را در سال 687 هجرى به اتمام رسانده است.به لحاظ ارزش و اهميت كتاب، علماى بعد از اربلى در چند نوبت كتاب را با نام هاى مختلف ترجمه كرده اند تا فارسى زبانان هم بتوانند هر چهبيشتر با فضائل و تاريخ زندگانى پيشوايان خود آشنا شوند.
2 - المقامات
3 - ديوان اشعار، مؤلف در كتاب هاى ديگرِ خود مانند كشف الغمة از اشعار اين ديوان بسيار نقل كرده است.
4 - كتاب الطيفو رساله هاى فراوان ديگر در موضوعات گوناگون.

وفات :

سرانجام پس از عمرى تلاش و مجاهدت در راه اعتلاى پرچم تشيع و با كارنامه اى درخشان، على بن عيسى اربلى در سال 693 هجرى دار فانى را وداع گفت و مُهر "ارجعي إلى ربك" زينت بخش كارنامه عمر او شد.
بدن شريفش را در شهر بغداد و در خانه مسكونى او به خاك سپردند و زيارتگاه عشاق آل محمد صلوات الله عليهم اجمعين شد.قبر مطهر او تا چندين قرن باقى بود و متأسفانه در قرن 14 هجرى در تحولات شهر بغداد خراب شده و آثار آن از بين رفت.